Een denkbeeldige halve cirkel die over Greenwich (Londen) loopt van noordpool naar zuidpool. Vanaf deze meridiaan kan men 180 gr. naar het oosten en 180 gr. naar het westen en bereikt hier de internationale datumgrens. Zie: datumgrens.

Terug naar de Index

- A -

Een denkbeeldige as door de aarde, die bij de geografische polen uit de aarde tevoorschijn komt. De aarde draait in 24 uur om deze as.

absolute afstand

Afstand uitgedrukt in kilometers hemelsbreed gemeten. De absolute afstand is altijd gelijk als je afziet van de continentale verschuivingen.

absolute ligging

De ligging van een plaats aangegeven met het coördinatenstelsel.

afstandgetrouwe kaart

Kaart waarvoor een zodanige projectie gekozen is dat de afstanden op de kaart overeenkomen met de schaal waarop de kaart getekend is. Zie projectie.

alfabetisch-lexicografisch

Een lijst opgesteld in volgorde van het alfabet. Niet alleen de eerste letter staat op alfabet maar ook de tweede, derde enz. staan op alfabet.

atlas

Een boek met kaarten.

azimutale projectie

Een manier van kaart maken waarbij je net doet alsof je ergens vanuit de ruimte naar de aarde kijkt. Het aardoppervlak wordt geprojecteerd op een vlak stuk papier dat de aardbol in het midden van de kaart raakt. Je ziet dus maar de helft van de aarde. De parallellen liggen aan de rand van de kaart heel dicht bij elkaar.

Terug naar de Index

- B -

Functie van de relatieve afstand. Het begrip geeft de mate van het gemak aan -uitgedrukt in moeite, kosten of tijd- waarmee een plaats kan worden bereikt.

bladwijzer

De binnenkant van de omslag van een atlas, waarop je kunt zien op welke bladzijde een bepaald gebied te vinden is.

blokdiagram

Een ruimtelijke voorstelling van een gebied waarbij het drie dimensionale verband goed duidelijk wordt.

bodemkaart

Kaart met een overzicht van de bodemgesteldheid van Nederland. Door de generalisatie is het onmogelijk op een overzichtskaart van Nederland (Schaal 1: 200.000) een nauwkeurig inzicht te krijgen in de bodemgesteldheid van een landbouwbedrijf of perceel. In de legenda worden bijv. 157 kaarteenheden met kleuren aangegeven. Bij zoveel kleuren was het noodzakelijk in alle kleurvakjes een nummer van de klasse af te drukken. Door Stiboka wordt ook een bodemkaart uitgegeven met een schaal van 1:50.000, die veel meer informatie geeft. De legenda geeft hier ruim 300 onderscheidingen!

breedte

Afstand van een plaats tot de evenaar. Zie ook geografische breedte.

breedtecirkel

Denkbeeldige cirkel om de aarde die evenwijdig loopt aan de evenaar. Er zijn er 90 op het Noordelijk Halfrond en 90 op het Zuidelijk Halfrond. Vanaf de evenaar worden ze steeds kleiner. Op de noordpool is de cirkel eigenlijk een punt geworden. Zie ook parallel.

Terug naar de Index

- C -

Iemand die kaarten maakt.

cartografie

Wetenschap die zich bezig houdt met het maken en ontwerpen van kaarten.

cartogram

Een kaart waarop vooral de kwantitatieve aspecten van de te bestuderen verschijnselen weergegeven worden. Het wordt ook wel een statistische kaart genoemd.

choropletenkaart

Deze kaart toont relatieve waarden, gemiddeld per eenheid van ruimte. Bijv. inw./vierkante km per gemeente.

cilinderprojectie

Een methode om een afbeelding/kaart van een bolvormig-lichaam op een platvlak over te brengen. Men projecteerde een korf van meridianen en parallellen van uit het centrum van de korf/aarde op een papier dat als een cilinder om de korf is gevouwen. Hierna werd de cilinder opengeknipt en kreeg je een afbeelding van het gradennet op een platvlak. Deze manier van projectie geeft een aantal fouten op de kaart. 1. De afstand tussen de parallellen wordt in de richting van de polen steeds groter. 2. De afstand tussen de meridianen blijft gelijk. Het gevolg van 1 en 2 is dat de landen die het verst van de evenaar verwijderd liggen het grootst (te groot) worden afgebeeld. De vorm is dus wel goed, maar de afstand en de oppervlakte zijn fout weergegeven.

cirkeldiagram

Een figuur in de vorm van een cirkel, waaruit je de gegevens in procenten kunt aflezen. De grootte van de stukken van de taart (cirkel) geeft aan hoe hoog het percentage is.

continentale depressie

Land, dat ligt beneden de zeespiegel. Bijv. West-Nederland, het Jordaandal of Death Valley.

coördinatenstelsel

Het geheel van lijnen over de aarde (parallellen en meridianen) waarmee men de absolute plaats van elke plek op aarde kan vaststellen.

Crates

Deze Griek leefde in de tweede eeuw voor Chr. en van hem stamt de eerste "globe". Op deze globe reserveerde hij ook land voor onze tegenvoeters.

culminatietijdstip

Het tijdstip waarop de zon in haar hoogste stand staat.

curvimeter

Een apparaatje met een klein wieltje aan de onderzijde dat over een kaart wordt gerold. Hierna kan men de afstand direct in kilometers aflezen.

Terug naar de Index

- D -

Denkbeeldige lijn (180 gr. OL/WL) van de noordpool naar de zuidpool, waar de datum verspringt. Bij reizen van oost naar west is het ten oosten van de datumgrens een dag eerder dan ten westen van deze lijn en de reiziger wint dus een dag op zijn planning. Bij reizen van west naar oost verliest men een dag van de kalender of is de reiziger een dag langer onderweg dan de planning was. Dit thema is uitgewerkt in "Reis om de Wereld in 80 dagen" van Jules Verne.

desktop cartografie

Een manier om met behulp van een computerprogramma kaarten te maken c.q. te voorzien van allerlei symbolen.

diagram

Een grafische voorstelling waaruit gegevens over twee of meer grootheden zijn af te lezen, die onderling met elkaar in verband staan. Bijv.: klimaatdiagram: neerslaggegevens en temperatuurgegevens.

dieptelijn

Lijn die plaatsen verbindt met dezelfde diepte onder het 0-niveau. Het omgekeerde dus van een hoogtelijn.

Terug naar de Index

- E -

Klein gedeelte van een land dat geheel omgeven is door een ander land. Bijv. Baarle-Hertog en Baarle-Nassau = stukje België in Nederland.

endoniem

Aardrijkskundige naam zoals die plaatselijk officieel wordt gebruikt.

equator

Een denkbeeldige cirkel (40.000 km lang, de grootste), die evenver van de beide polen over het oppervlak van de aarde loopt. Andere namen zijn: evenaar, evennachtslijn en linie. Deze lijn heeft in het coördinatenstelsel de benaming 0 gr. NB/ZB gekregen en loopt op 90 gr. van beide polen.

equidistante projectie

Een kaartprojectie-methode waarbij de afstand overeenkomt -afgezien van de schaal- met de werkelijkheid.

equivalente projectie

Een kaartprojectie die geen oppervlakte veranderingen vertoont. Ook wel een vlak- of oppervlakgetrouwe kaartprojectie genoemd. Een opvallend kenmerk van deze projectie is dat de meridianen en parallellen elkaar alleen bij de evenaar loodrecht snijden.

Eratosthenes

In de derde eeuw voor Chr. maakte de Griek Eratosthenes een kaart met een bolvormige aarde, een evenaar, een keerkring en een nog onregelmatig stelsel van meridianen en parallellen. Hij mat de aardomtrek met een te verwaarlozen onnauwkeurigheid.

evenaar

Een denkbeeldige cirkel om de aarde, precies tussen de noordpool en de zuidpool. De lengte van deze cirkel (de langste parallel) is ongeveer 40.000 km. Andere namen zijn: equator, evennachtslijn en linie. Zie equator.

exaggeratie

Het groter tekenen dan de werkelijkheid is. Bijv. een weg wordt op een kaart meestal breder aangegeven dan hij in werkelijkheid is.

exoniem

Nederlandse versie van een buitenlandse naam. Bijvoorbeeld: Milaan voor Milano. Luik voor Liege. Wenen voor Wien. enz.

Terug naar de Index

- F -

- G -

Men moet om de kaart leesbaar te houden in het afgebeelde gebied gaan selecteren, schematiseren en symboliseren. Op deze manier kan men die gegevens op de kaart kwijt die men de gebruiker wil meedelen. De andere gegevens laat men weg.

geodesie

Wetenschap die de vorm en de grootte van de aarde bestudeert en meet. Deze wetenschap ontwerp tevens kaartprojecties en verricht metingen op aarde om de ligging van terreinelementen t.o.v. elkaar te bepalen.

geografische breedte

Kortste afstand van een plaats tot de evenaar gemeten in graden langs de meridiaan van die plaats. Zie ook breedte.

geografische lengte

Kortste afstand van een plaats tot de 0-meridiaan gemeten langs de parallel van die plaats. Deze 0-meridiaan loopt over Greenwich/Londen. Zie 0-meridiaan en lengte.

geografische pool

Het punt waar de aarde omheen draait en waar alle meridianen samenkomen of elkaar snijden.

geologische kaart

Kaart waar op aangegeven staat in welke geologische periode het gesteente ter plaatse gevormd is.

geomorfologische kaart

Kaart waarop getracht wordt een beeld te geven van de vormen die voorkomen aan de oppervlakte van een gebied.

globe

Een verkleinde afbeelding van de hele aarde in bolvorm, meestal zo gemaakt dat hij draaibaar is.

gnomische projectie

Projectie methode waarbij het projectiecentrum ligt in het middelpunt van de aarde. Men noemt deze methode ook wel eens de centrale projectiemethode. Deze projectie is voor de scheepvaart en de luchtvaart belangrijk daar de orthodroom d.i. de kortste verbinding tussen twee punten op aarde een rechte lijn is. Zie orthodroom.

goodeprojectie

Deze projectie levert een oppervlaktegetrouwe wereldkaart. Teneinde vervormingen te beperken is de techniek der onderbreking toegepast, waardoor echter de onderlinge samenhang verloren gaat. O.m. geschikt voor wereldkaarten waarop geen noodzaak bestaat de oceanen af te beelden. Bijv. bodemkaarten.

graadnet

Alle meridianen en parallellen bij elkaar, zodat er een verdeling van het aardoppervlak ontstaat in hokjes. Deze zijn met behulp van de parallellen en de meridianen aanwijsbaar.

Greenwich

Plaats in Engeland net buiten Londen waar een observatorium stond. Over dit observatorium heeft men de nul-graden meridiaan laten lopen. De plaats Greenwich is nu opgenomen in Londen.

grootschalig

Kaart waar op alles heel groot is afgebeeld. De schaal gaat dan tot 1:100.000.

Terug naar de Index

- H -

De afstand tussen twee punten gemeten in een rechte lijn.

hoogtelijn

Een lijn die plaatsen met gelijke hoogte boven de nul-meter lijn met elkaar verbindt. Deze lijn wordt ook wel een "isohypse" genoemd. Hoogtelijnen kunnen elkaar niet snijden of kruisen, wel op elkaar liggen bij een loodrechte bergwand. De loodrechte afstand tussen de hoogtelijnen wordt wel "equidistantie" genoemd.

hoogteverschillen

We gebruiken 5 manieren om hoogteverschillen op een kaart aan te geven: 1. SCHRAPJES Een oude manier om hoogteverschillen aan te geven is het naar beneden toe afstrepen van de helling. Deze methode wordt nog wel toegepast bij kartering van gebieden, waarvan geen exacte hoogtecijfers bekend zijn. 2. SCHADUWERING. Een moderne methode om hellingen extra te laten opvallen. De hellingen worden zodanig grijs gekleurd, dat het lijkt alsof het zonlicht uit het noordwesten (linksboven) komt. 3. HOOGTELIJNEN. Dit zijn lijnen die punten van gelijke hoogte met elkaar verbinden. 4. HOOGTECIJFERS. Over heel Nederland zijn op de kaarten van schaal 1:10.000 hoogtecijfers aangegeven, tot op een decimeter nauwkeurig. 5. HOOGTEKLEUREN. De kleuren geven de hoogte van de gebieden aan. De grenzen tussen de kleuren geven hoogtelijnen weer.

Hypparchus

Een Griek, die op basis van de door Babyloniërs in het platte vlak toegepaste cirkelverdeling, ons systeem van 360 gr., "lengte" en "breedte", een kegelprojectie van de aarde en een hoekmeetinstrument voor de breedtebepaling ontwierp. Voor het vaststellen van de lengte raadde hij aan om op verschillende plaatsen tegelijk waarnemingen van maansverduisteringen te doen.

Terug naar de Index

- I -

Deze Arabische cartograaf werd geboren in 1100 na Chr. in Cordova. Hij reisde veel, o.a. naar Engeland en Frankrijk. Hij maakte een kaart ingedeeld naar klimaatzones.

inhoudsopgave

Een lijst met alle kaarten die zich in de atlas bevinden, gegroepeerd naar kaartnummer of naar onderwerp of thema.

isohypse

Een lijn die plaatsen met gelijke hoogte boven de nul-meter lijn met elkaar verbindt. Deze lijn wordt ook wel een "hoogtelijn" genoemd.

isoplethenkaart

Deze kaart toont lijnen die punten verbinden met gelijke gemeten waarden. Bijv. voor temperatuur, hoogte enz.

Terug naar de Index

- J -

- K -

Een verkleinde getekende afbeelding van de hele aarde of een deel van de aarde op een plat vlak. Door het afbeelden van een bol op een plat vlak ontstaan er afwijkingen, daar het onmogelijk is zonder fouten een bol op een plat vlak over te brengen. Deze afwijkingen zullen zijn in de vorm van: 1. fouten in de vorm 2. fouten in de afstand. 3. fouten in oppervlakte Er ontstaan dan: 1. vormgetrouwe kaarten. 2. afstandgetrouwe kaarten. 3. oppervlaktegetrouwe kaarten. Zie bij deze begrippen voor verdere uitleg. Een definitie van een kaart: een op schaal geprojecteerde weergave van de aardoppervlakte of een deel daarvan, met de daarin voorkomende, geselecteerde, geschematiseerde en gesymboliseerde dingen en verschijnselen.

kaartprojecties

Een manier om van een bolvormig lichaam een afbeelding op een plat vlak te maken. Vaak gebeurt dit volgens wiskundig voorschrift. Doordat de aarde een bol is die op een plat vlak moet worden geprojecteerd komen er altijd afwijkingen op de kaart voor. Er zij ook goede elementen op de kaart. Deze goede elementen en afwijkingen kunnen zijn: 1. "AFSTANDGETROUWE KAARTEN": afstand goed. vorm niet goed. oppervl. niet goed. 2. "OPPERVLAKTEGETROUWE KAARTEN": oppervl. goed. vorm niet goed. afstand niet goed 3. "VORMGETROUWE KAARTEN": vorm goed. oppervl. niet goed. afstand niet goed.

kavel

Een stuk cultuurgrond toebehorend aan een bedrijf en omgeven door de grond van een ander. Een kavel kan opgedeeld worden in percelen. Zie perceel.

keerkringen

De breedtecirkels waarboven de zon eenmaal per jaar loodrecht komt te staan. Ze liggen op 23,5 gr. NB en ZB. De namen zijn: 1. "KREEFTSKEERKRING", deze ligt op het Noordelijk Halfrond. Op 21 juni staat de zon hier recht boven. 2. "STEENBOKSKEERKRING", deze ligt op het Zuidelijk Halfrond. Op 21 december staat de zon hier recht boven.

kegelprojectie

Een methode om een afbeelding/kaart van een bolvormig-lichaam op een platvlak over te brengen. Men projecteerde een korf van meridianen en parallellen van uit het centrum van de korf/aarde op een papier dat als een kegel om de korf is gevouwen. Hierna werd de kegel opengeknipt en kreeg je een afbeelding van het gradennet op een platvlak. De papieren kegel kan de aarde raken, maar kan de aarde ook snijden. Deze projectie is wel oppervlaktegetrouw, maar vorm en afstand komen niet overeen met die op de globe.

kleinschalig

Kaart waarop alles heel klein is afgebeeld. De schaal is dan 1:100.000 of groter.

klimaatdiagram

Een figuur waaruit je de temperatuur en de neerslag kunt aflezen.

Terug naar de Index

- L -

De verklaring van de symbolen en kleuren op een kaart.

lengte

Afstand van een plaats tot de 0-meridiaan. Deze 0-meridiaan loopt over Greenwich/Londen. Zie ook geografische lengte.

lengtecirkel

Denkbeeldige halve cirkel die van pool tot pool loopt. Er zijn er 360. Ze zijn allemaal even lang. Zie ook meridiaan. Let op: de benaming "lengtecirkel" is eigenlijk fout.

lijndiagram

Een grafische voorstelling d.m.v. lijnen waaruit gegevens over twee of meer grootheden zijn af te lezen, die onderling met elkaar in verband staan.

lintbebouwing

Langgerekte bebouwing langs een weg, dijk of kanaal.

loodrechte opname

Foto uit een vliegtuig -door de vloer- recht naar beneden opgenomen. Deze worden meestal gebruikt voor het maken van kaarten. Deze foto geeft de aarde weer zoals die is, maar wel verkleind. Als je kleine gebieden op de foto zet zijn de vertekeningen aan de randen van de foto gering. Nog een nadeel is dat je niet kunt zien hoe hoog bijv. de gebouwen zijn.

loxodroom

Dit is een lijn die de meridianen onder gelijke hoeken snijdt. Een prima lijn om je kompaskoers uit te zetten voor de scheepvaart. Dit komt voor bij een Mercatorprojectie.

luchtkartering

Een tegenwoordig veel gebruikte methode om kaarten te maken met behulp van luchtfoto's.

Terug naar de Index

- M -

Het niveau waarop men bezig is met het onderzoek naar of van de aarde. Bij macroniveau is men bezig met het onderzoek betreffende hele werelddelen. Andere niveaus van onderzoek zijn micro- en mesoniveau.

magnetische declinatie

Hieronder verstaat men de hoek die op een bepaalde plaats bestaat tussen de geografische noordpool en de magnetische noordpool.

Mercator

Deze Vlaming, zijn eigenlijke naam luidde Gerard Kremer (1512-1594), is blijven voortleven in de door hem uitgevonden projectie, die door alle eeuwen overal voor zeekaarten in gebruik is gebleven. De parallellen en meridianen zijn op deze kaarten rechte lijnen, die elkaar overal loodrecht snijden. De afstand tussen de breedtecirkel wordt naar de polen toe steeds groter en de afstand tussen de meridianen blijf naar de polen toe gelijk aan die bij de evenaar. Het gevolg is dat er op hogere breedten grote oppervlaktevervormingen optreden.

mercatorprojectie

Een manier van kaartprojectie waarbij de parallellen en meridianen op deze kaarten rechte lijnen zijn, die elkaar overal loodrecht snijden. De afstand tussen de breedtecirkel wordt naar de polen toe steeds groter en de afstand tussen de meridianen blijf naar de polen toe gelijk aan die bij de evenaar. Het gevolg is dat er op hogere breedten grote oppervlaktevervormingen optreden, daarom is deze projectie minder geschikt voor geografische kaarten en thematische kaarten. Deze projectie is echter uitermate geschikt en belangrijk voor de zeevaart daar de loxodroom, d.i. die de meridianen onder gelijke hoeken snijdt - dus een constante kompaskoers- een rechte lijn is. Dit komt ook voor bij de gnomische projecties. Zie loxodroom.

meridiaan

Denkbeeldige halvecirkel die van pool tot pool loopt. Zie ook lengtecirkel.

mesoniveau

Het niveau waarop men bezig is met het onderzoek naar of van de aarde. Bij mesoniveau is men bezig met het onderzoek betreffende bijv.. hele landen Andere niveaus van onderzoek zijn micro- en macroniveau.

meter

Meter= 1/40.000.000 deel v.d. aardomtrek gemeten via de polen. Onder Lodewijk XVI werd in Frankrijk de start gemaakt die leidde tot de invoering van de meter. De omtrek van de aarde via een meridiaan werd zo nauwkeurig mogelijk opgemeten. De meter werd vastgelegd op het 40.000.000 deel van de lengte van een meridiaan. Later bleek dat de meting niet helemaal correct was en dat de lengte van de meridiaan iets langer moest zijn.

microniveau

Het niveau waarop men bezig is met het onderzoek naar of van de aarde. Bij microniveau is men bezig met het onderzoek betreffende een land of delen van een land. Andere niveaus van onderzoek zijn macro- en mesoniveau.

milieukartering

Op kaart vastleggen van verschillende eigenschappen van het natuurlijk milieu.

minuut

Het 1/60 deel van een graad.

Terug naar de Index

- N -

NORMAAL AMSTERDAMS PEIL: de gemiddelde vloedstand op het IJ bij Amsterdam toen de Zuiderzee nog niet afgesloten was. De hoogte van het peil is te zien in het Amsterdamse Stadhuis, waar men in de kelder een koperen spijker in een paal aangebracht heeft op de hoogte van het NAP.

natuurkundige overzichtskaart

Een kaart die de hoogteverschillen in een gebied laat zien.

noordelijk halfrond

Het deel van de aarde dat ten noorden van de evenaar ligt.

noorderbreedte (NB)

Een punt op het noordelijk halfrond.

Noordpool

Het bovenste uiteinde van de aardas.

noordrichtingen

Men onderscheidt verschillende soorten noordrichtingen: 1. Het "GEOGRAFISCHE- OF WARE NOORDEN": dit is het snijpunt van alle meridianen, de Noordpool. 2. Het "MAGNETISCHE NOORDEN": dit is thans gelegen in Noord-Canada bij het Prince of Wales Island op ong. 73 gr. NB en 100 gr. WL. Deze noordrichting is de richting waarin de kompasnaald wijst. De magn. noordrichting is niet constant, maar verandert in de loop van de tijd. Onder magnetische declinatie verstaat men de hoek tussen de geografische noordpool en de magnetische noordpool op en bepaald punt bestaat. 3. Het "KAARTNOORDEN". Dit is de richting van de vertikale as van het vierkantsnet op een kaart. In het verleden is het ook voorgekomen dat het magnetisme van Noord- en Zuidpool verwisselden: de zgn. ompoling

nul-meridiaan

De meridiaan die over Greenwich/Londen loopt. Zie: 0-meridiaan.

nul-meterhoogtelijn

Deze lijn, de kustlijn, is de enige hoogtelijn die in het landschap te zien is. Dit geldt alleen bij vloedhoogte.

Terug naar de Index

- O -

Een foto vanuit een vliegtuig genomen, waarbij de optische as van de kamera een scherpe hoek met het aardoppervlak heeft gemaakt (vogelvluchtopname).

oostelijk halfrond

Die helft van de aarde die ten oosten van de 0-meridiaan ligt. Vaak laat men het oostelijk halfrond beginnen op 20 gr. westerlengte om Groot Brittannie en Ierland op het oostelijk halfrond te laten vallen.

oosterlengte (OL)

Een punt op het oostelijk halfrond.

oppervlaktegetrouwe kaart

Kaart waarop de oppervlakte in overeenstemming is met de schaal.

oppervlaktegetrouwe projectie

Een projectie waarbij geen oppervlaktevertekening voorkomt. Deze projectie noemt men ook wel equivalent of vlakgetrouw.

orthodroom

Dit is de kortste verbinding tussen twee punten op aarde. Bij een gnomische- en een Mercatorprojectie is dit een rechte lijn en dus gemakkelijk bij het uitzetten van een koers voor de scheepvaart en de luchtvaart.

orthografische projectie

Projectiemethode waarbij het projectiecentrum oneindig ver weg ligt.

overzichtskaart

Een kaart die een overzicht geeft van een bepaald gebied.

Terug naar de Index

- P -

Denkbeeldige cirkel om de graadnet die evenwijdig loopt aan de evenaar. Zie ook breedtecirkel.

perceel

Een stuk bouw- of weiland. Vaak op dezelfde manier gebruikt.

Petersprojectie

Een vrijwel oppervlaktegetrouwe wereldkaart met rechthoekig graadnet. Sterk vervormde ontwikkelingslanden nemen een centrale plaats in en beheersen het kaartbeeld. De gematigde zone waar het grootste deel van de mensen op aarde wonen is weinig vervormd.

plaatsbepaling

Het met behulp van het coordinatenstelsel vast stellen waar een bepaalde plaats zich op aarde bevindt.

planiglobe

Voorstelling van een hemelhalfrond op een vlakke kaart.

planimeter

Een instrument om oppervlakten van een gebied mee op te meten vanaf een kaart.

plattegrond

Een verkleinde afbeelding van een stad, dorp of wijk.

projectie

Een, meestal wiskundige manier, om een bolvormig lichaam op een plat vlak weer te geven. Er zijn vele projecties, maar geen enkele is zonder fouten, daar het onmogelijk is foutloos een afbeelding van een bolvormig lichaam op een afbeelding over te brengen. De werkelijkheid wordt altijd iets vertekend. Er zijn 3 soorten kaarten: 1. "OPPERVLAKTE GETROUWE KAARTEN", hierbij is de oppervlakte goed afgebeeld, maar zijn de vorm en de afstand vertekend weergegeven. 2. "VORMGETROUWE KAARTEN", hierbij is de vorm goed weergegeven, de oppervlakte en de afstand zijn niet goed afgedrukt. 3. "AFSTANDGETROUWE KAARTEN", hierbij is de afstand goed weergegeven, de oppervlakte en vorm zijn niet goed afgedrukt.

Ptolemeus

Deze Alexandrijnse Griek, leefde van 90 tot 168 na Chr. heeft veel bijgedragen tot de verfijning en verbetering van de cartografie.

puntverschijnsel

Dit zijn kleine geisoleerde elementen op een kaart. Ze kunnen op een kaart echt als een punt weergegeven worden, als de schaal maar klein genoeg is. Puntverschijnselen treden ergens in de meest hevige vorm op en hun invloed wordt vanuit het centrum in het algemeen steeds minder. Dit in tegenstelling tot vlakverschijnselen. Zie daar.

Terug naar de Index

- Q -

- R -

Een alfabetisch-lexicografische lijst van alle namen die in de atlas voorkomen, met daar achter de bladzijde en het kaartvak of de coordinaten waar ze te vinden zijn.

relatieve afstand

Afstand uitgedrukt in tijd. De afstand is uitgedrukt in relatie tot bijv. de moeite die gedaan moet worden om de afstand te overbruggen.

relatieve ligging

De geografische ligging van een plaats ten opzichte van andere plaatsen in de buurt.

reliëf

Hoogteverschillen in een landschap. Reliëf groepen: 1. LAAGLAND: 0 tot 200 meter. 2. HEUVELLAND: 200 tot 500 meter. 3. MIDDELGEBERGTE: 500 tot 1500 meter. 4. HOOGGEBERGTE: hoger dan 1500 meter. Hoe deze hoogteverschillen op een kaart weer te geven: Zie hoogteverschillen.

remote sensing

Het gebruik maken van beelden uit de ruimte om verschijnselen op aarde beter te kunnen bestuderen.

ruimtelijke interactie

De wisselwerking, tussen twee of meerdere plaatsen, die tot uiting komt in een stroom van mensen, goederen, energie en/of informatie. Deze wisselwerking kan beide plaatsten beinvloeden.

Terug naar de Index

- S -

Foto die van zeer grote hoogte uit de ruimte is genomen.

satellietkaart

Kaart gemaakt met behulp van foto's uit een satelliet.

schaal

De verhouding tussen de afstand op een kaart en de werkelijke afstand. Er zijn verschillende manieren om de schaal aan te geven: 1. Als "VERHOUDING" bijv.. 1: 50.000 2. D.m.v. een "MAATSTOK". Elke kaart dient een schaalaanduiding te hebben om de gebruiker in staat te stellen zich een indruk te vormen van de afmetingen en afstanden in het afgebeelde gebied. De gebruikte schaal heeft bijzonder veel invloed op de kaart i.v.m. de generalisaties.

schaalstokje

Het maatlatje, dat vaak op een kaart de afstand aangeeft.

seconde

1/60 deel van een miniuut, 1/360 deel van en graad.

staafdiagram

Een figuur waar je de gegevens uit de lengte en/of de breedte van een of meer staven kunt aflezen.

staatk. overzichtskaart

Een kaart die laat zien hoe een gebied in landen is verdeeld.

stereografische projectie

Projectiemethode waarbij het projectiecentrum ligt op de tegenovergelegen zijde van de cirkel. Deze projectie methode is hoekgetrouw, d.w.z. alle hoeken tussen parallellen en meridianen snijden elkaar loodrecht.

sterrenatlas

Boek met kaarten van de sterrenhemel, die het identificeren van de sterren mogelijk maakt. Jaarlijks wordt de "Sterrengids" uitgegeven door de Ned. Ver. van Weer- Sterrenkunde.

stippenkaart

Op deze kaart wordt door middel van stippen, met een constante waarde, gelokaliseerd op het zwaartepunt van het voorkomen, een beeld gegeven van de spreiding van het verschijnsel dat weergegeven wordt. We onderscheiden: 1. Absolute stippenkaart: bijv.. 1 stip = 1 vierkante km bos. 2. Relatieve stippenkaart: bijv.. 1 stip = 1 % van de totale bevolking.

symbolen

Kleuren en tekens die op een kaart worden gebruikt.

Terug naar de Index

- T -

Lijst met gegevens.

thematische kaart

Een kaart die een onderwerp of enkele onderwerpen uit een gebied laat zien.

titel

Naam van een kaart.

toegankelijkheid

Functie van de relatieve afstand. Het begrip geeft de mate van het gemak aan -uitgedrukt in moeite, kosten of tijd- waarmee een plaats kan worden bereikt.

topografie

Plaatsbeschrijving.

topografische dienst

Dienst die tot taak heeft officiele kaarten van Nederland te maken. Bij deze dienst zijn luchtfoto's van elk plekje van Nederland beschikbaar. Vanaf 1981 wordt Nederland om de 3 jaar gefotografeerd. De dienst is gevestigd in Emmen. Bendienplein 5 Telefoon: 0591.696888

topografische kaart

Dit soort kaarten tonen een heterogene reeks van terrein- en of landschapselementen.

toponiemen

Plaatsnaam. Vooral oude plaatsnamen zeggen iets over de plaatselijke toestand in het verleden.

triangulatie

Driehoeksmeting vooral ten behoeve het in kaart brengen van een gebied.

Terug naar de Index

- U -

- V -

Deze projectie geeft de gehele aarde in een cirkel weer. De evenaar en de middenmeridiaan zijn rechte lijnen van gelijke lengte. De afbeelding is door de sterke vervorming op hogere breedten weinig geschikt voor geografische of thematische kaarten.

vlakverschijnsel

Een verschijnsel dat weer gegeven wordt door middel van een vlak op de kaart. Bijv. een bos of een meer. Ze hebben overal in het gebied hetzelfde effect. In het gebied heb je er mee te maken of niet. Dit in tegenstelling tot het puntverschijnsel. Zie: daar.

vogelvluchtopname

Luchtfoto schuin naar beneden opgenomen. Deze wordt niet gebruikt voor het maken van kaarten door de grote vervormingen die optreden. Ook wel genoemd obliek-opname.

vormgetrouwe kaarten

Een kaart waarvoor een zodanige projectie gekozen is waarbij de vorm van de landen overeenkomt met de werkelijkheid. De oppervlakte is meestal sterk vertekend. Bijv. de Mercatorprojectie.

vormgetrouwe projectie

Manier van kaart maken, waarbij de vorm van de gebieden ook op hogere breedte overeenkomt met de werkelijkheid. Het gevolg is echter wel dat de oppervlakte sterk vertekend is. Bijv. de Mercatorprojectie.

Terug naar de Index

- W -

Kaart waarop de afwateringsgebieden in Nederland of in delen van Nederland zijn afgebeeld.

westelijk halfrond

Die helft van de aarde die ten westen van de 0-meridiaan ligt.

westerlengte (WL)

Een punt op het westelijk halfrond.

Winkelprojectie

Deze kaart is een compromis tussen een oppervlakte- en vormgetrouwe projectie. Wijkt weinig af van een oppervlaktegetrouwe projectie. Wordt veel gebruikt voor thematische wand- en atlaskaarten ten behoeve van onderwijsdoelen.

Terug naar de Index

- X -

- Y -

- Z -

Het deel van de aarde dat ten zuiden van de evenaar ligt.

zuiderbreedte (ZB)

Een punt op het zuidelijk halfrond.

zuidpool

Het deel van de aarde dat ten zuiden van de evenaar ligt.

Terug naar de Index