Begrippenlijst
'Sovjetunie' het huidige Rusland.
ABCDEFGHIJKLMNOPQRSTUVWXYZ
Deze lijst is nog vooral gebaseerd op de Sovjetunie. Een land dat als
zodanig niet meer bestaat. Wel kan je veel begrippen nog steeds gebruiken. Tegenwoordig is
de Sovjetunie opgesplitst in 16 aparte landen. Rusland is verreweg de grootste en nog een
overblijfsel van de oude Sovjetunie.
aardgas
Een gas dat bestaat uit vluchtige koolwaterstofverbindingen: ontstaan uit de ontbinding
van organisch materiaal. Het aardgas bevindt zich gewoonlijk in een poriënrijk
reservoirgesteente en is afgedekt met een ondoorlatend dekgesteente.
aardolie
Vloeibare complexe koolwaterstofverbinding, ontstaan uit organisch materiaal van
verschillende herkomst.
acculturatie
Het proces waarbij cultuur van de ene groep wordt overgenomen door een ender groep.
apparatsjiki
Ook wel bureaukratsjiki genoemd, kern van betaalde functionarissen van de
Communistische Partij.
arbeidsextensief
De productiefactor arbeid wordt, in vergelijking met de andere productiefactoren, in
geringe mate benut.
arbeidsintensief
De productiefactor wordt, in vergelijking met de andere productiefactoren, in sterke
mate benut.
autarkie
Economische onafhankelijkheid.
autonome socialistische sowjet republieken
Gebieden in de voormalige S.U. met een beperkte zelfstandigheid waar kleinere volken
wonen.
autonomie
Zelfbestuur
Terug naar de Index
Bajkal-Amoer-Magistral
Na 1974 aangelegde spoorlijn in het oosten van Siberië, tussen het noorden van het
Bajkalmeer en de benedenloop van de rivier de Amoer. Het doel is dit deel van de
(voormalige) Sovjetunie te ontsluiten en er nieuwe economische ontwikkelingen op gang te
brengen.
bevolkingsdichtheid
Het gemiddelde aantal inwoners per km².
bevolkingsdruk
Het aantal mensen van de niet-productieve bevolking (0-14 jaar en 65 jaar en ouder),
uitgedrukt als percentage van de productieve bevolking.
bevolkingsspreiding
De spreiding van de bevolking over een bepaald gebied.
bodem
Het bovenste deel van de aardkorst, bestaande uit verweerd gesteente, waarin planten
wortelen.
bolsjewiki
Revolutionairen ("roden") ten tijde van de Russische revolutie, geleid door
Lenin.
bruinkool
Brandstof ontstaan door de inkoling van veen. Door samenpersing is het veen omgezet in
bruinkool. Bestaat voor 70% uit koolstof.
bureaucratie
(de overheersing van) het ambtenarenapparaat, leidt vaak tot vertraging bij het tot
stand komen van nieuwe ontwikkelingen.
Terug naar de Index
Celebes
Celebes (=Sulawesi) is een van de eilanden van Indonesië. In de binnenlanden van dit
karakteristiek gevormde eiland leven de Toradja's.
centralisatie
Het samentrekken van beslissingsbevoegdheden op een bepaalde plaats, in de top van de
organisatie. In de (voormalige) Sovjetunie betekent dit het centraal leiden van de
ontwikkelingen in de samenleving door de staat.
chimizatsijia
Toepassing van kunstmest in de voormalige S.U.
collectivisatie
Het samenvoegen van privé-bedrijven tot één geheel.
comecon of rweh
Raad voor Wederzijdse Economische Hulp, een samenwerkingsverband tussen Polen,
(voormalige) DDR, CSSR, Roemenië, Hongarije, Bulgarije en de (voormalige) Sovjetunie. Dit
samenweringsverband heeft ten doel de gezamenlijke economie te versterken. Door de Duitse
eenwording (oktober 1990) is de DDR geen lid meer.
concentratie in de voedselketen
Proces waarbij giftige stoffen zich ophopen in de hogere consumentenniveaus
(topcarnivoren).
consumptiegoederen
Goederen die benut worden voor de bevrediging van de dagelijkse en de niet-dagelijkse
behoeften van mensen, dus goederen die geleverd worden aan de consument.
coöperatie
Een groep mensen die productiefactoren in gemeenschappelijk bezit hebben en die door
het verrichten van (bijv. landbouw) activiteiten de belangen van de groepsleden dienen.
cultuur
Een geheel van aangeleerde gedragskenmerken, waaraan alle leden van een gemeenschap
zich openlijk houden.
Terug naar de Index
debiet
Hoeveelheid water die per seconde langs een bepaald punt in de rivier wordt afgevoerd.
decentralisatie
Het leggen van de beslissingsbevoegdheden op meerdere plaatsen in de organisatie. In de
(voormalige) Sovjetunie betekent dit het overdragen van bevoegdheden door de centrale
overheid aan de lagere overheden en/of de leiding van bedrijven.
Terug naar de Index
etnische enclave
Een gebied dat bewoond is door een groep mensen die zich onderscheidt van andere
groepen. Het gebied is in zijn geheel omsloten door een gebied dat door een andere
etnische groep wordt bewoond.
Terug naar de Index
Terug naar de Index
geboortenoverschot
Bevolkingsgroei die ontstaat doordat het aantal geboorten groter is dan het aantal
sterfgevallen.
gelifluctie
Beweging van los materiaal dat is verzadigd met smeltwater. Voor deze beweging is
slechts een gering hellingspercentage nodig.
glasnost
Betekent vrijheid: de grotere vrijheid voor het individu.
gletsjerrivier
Een rivier die bovenstrooms wordt gevoed door smeltwater van een gletsjer en in
voorjaar en zomer meer water (door het smelten van ijs) afvoert.
gos
G.O.S.: gemenebest der onafhankelijke staten, ontstaan in december 1991, uit de
Sovjetunie.
gosplan
Staatscommissie voor planning in de voormalige S.U.
Terug naar de Index
handels- en betalingsbalans
Financieel overzicht van een land waarin de ontvangsten en de uitgaven staan
opgeschreven t.o.v. het buitenland. De handelsbalans is een onderdeel van de
betalingsbalans. Hier gaat het alleen over de importen en de exporten van goederen.
huursubsidie
Huurwoningen zijn vaak te duur voor mensen met lage inkomens, zoals b.v. studenten en
bejaarden. Om deze groepen toch in redelijke woningen te kunnen laten wonen, krijgen deze
mensen een deel van hun huur vergoed door de gemeentelijke overheid.
Terug naar de Index
icings
Grote ijsconcentraties die ontstaan doordat water uit rivieren over land strommt en
bevriest; door het opvriezen van de ontdooide bovenlaag in gebieden met een permafrost of
door het bevriezen van grondwater dat naar de oppervlakte komt.
ijzeren gordijn
De zwaarbewaakte grens tussen Oost-Europa en West-Europa, tussen het socialistische en
kapitalistische Europa. Sinds november 1989 opgeheven.
ijzererts
Een gesteente met een bepaalde concentratie ijzerverbindingen.
interventieprijs
De EU stelde per jaar een zgn. richtprijs vast en beloofde in te grijpen als de prijs
op de markt ongeveer 5 a 10% beneden de richtprijs dreigde te zakken. De boeren konden dan
hun product aanbieden aan de "interventiebureau's". Een interventieprijs werd
dus voor de agrariërs een "garantieprijs". Hierdoor werd het marktmechanisme
doorbroken en ging men steeds meer produceren, zodat er enorme overschotten (bv. de
"melkzee") ontstonden. Latere maatregelen zijn o.a. de super-heffing en het
MacSharry-plan.
Terug naar de Index
joint-venture
Samenwerkingsverband tussen bedrijven, in dit geval tussen westerse bedrijven en
Sowjet-bedrijven en/of overheid.
Terug naar de Index
kapitaalextensief
De productiefaktor kapitaal wordt, in verglijking met de andere productiefactoren , in
geringe mate benut.
kapitaalgoederen
Goederen waarmee andere goederen en diensten kunnen worden geproduceerd, zoals machines
en kapitaalgoederen.
kapitaalintensief
De productiefaktor wordt, in vergelijking met andere productiefaktoren, in sterke mate
benut.
klimaten
Klimaat: gemiddelde weerstoestand berekend over een lange periode van meestal 30 jaar.
In de (voormalige Sovjet-Unie voorkomende klimaten: EF:klimaat met eeuwige sneeuw ET:
Toendraklimaat EH: Hooggebergteklimaat Df: Continentaal klimaat zonder droog jaargetijde
Dw: Continentaal klimaat met droge winter BS: Steppeklimaat volgens classificatie van
Köppen. r <2t (r="jaarlijkse" neerslag, t="gemiddelde" jaartemperatuur). BW: Woestijnklimaat volgens de classificatie van Köppen. r < t.
koelakken
Kleine groep rijke boeren in de S.U. , ten tijde van het tsarisme, die de meeste grond
in bezit hadden.
kolchoz
Groot collectief landbouwbedrijf in de voormalige S.U., waarbij sprake is van een zelf
gekozen bestuur. De kolchoz had vaak de vorm van een dorp.
kombinaat
Samenwerkingsverband in het voormalige Oostblok tussen twee gebieden met meerdere
grondstoffen. De transportkosten worden niet berekend. Gebieden vullen elkaar zo aan.
koudegrens
Lijn in de voormalige S.U. ten noorden waarvan geen landbouw mogelijk is.
koudepool
Het gemiddelde koudste gebied op een halfrond. Het punt ligt altijd op een continent,
omdat zeegebieden minder afkoelen dan landmassa's.
Terug naar de Index
landbouwdriehoek
Gebied dat wordt begrensd door Irkutsk, Odessa en St. Petersburg, dat overwegend voor
de akkerbouw wordt gebruikt. Het gebied wordt gekenmerkt door vruchtbare bodems (zwarte
aarde, bruine bosbodem en kastanjebruine bodems).
leeftijdsopbouw
De samenstelling van een bevolking naar leeftijd en naar geslacht.
levensverwachting
Het aantal jaren dat een persoon van een bepaalde leeftijd kan verwachten nog te zullen
leven.
Terug naar de Index
MacSharry-plan
Een aantal voorstellen om een einde te maken aan het produceren van
landbouwoverschotten, die tegen hoge prijzen moesten worden opgekocht door de EU. Het plan
omvat o.a.: - geleidelijke afschaffing van de interventieprijzen - premie op het
braakleggen van grond
meerjarenplannen
Algemeen: Het in plannen vaststellen van een beleid voor een reeks van jaren. Specifiek
(in de (voormalige) Sovjetunie): Door de staat ontwikkelde plannen op economische terrein
waarin de beleidsuitgangspunten voor vijf jaren of meer zijn vastgelegd.
melkquotum
De hoeveelheid melk die door een veeteeltbedrijf in een bepaalde periode mag worden
geproduceerd.
mensjewiki
Gematigden ("witten") ten tijde van de Russische revolutie, die geleidelijk
veranderingen wilden doorvoeren.
merzlota
Bodem in de Sowjet-Unie met een permanent bevroren ondergrond, ook wel permafrost
genoemd.
migratie
Vorm van verhuizen waarbij een bestuurlijke grens wordt overschreden.
mir
Collectieve dorpsgemeenschap.
Terug naar de Index
natie
Een volk dat de onderlinge saamhorigheid ook territoriaal heeft vastgelegd.
nationaliteitenkwestie
Problemen die ontstaan doordat binnen de landsgrenzen van een staat meerdere volken
wonen, die een deel van hun identiteit willen behouden en/of zich willen afscheiden.
nation-building
Een fase in het proces van staatsvorming, waarbij in brede lagen van de bevolking
loyaliteitsgevoelens ontstaan m.b.t. het gezag van de staat.
natuurlijke aanwas
Bevolkingsgroei die ontstaat omdat het aantal geboorten groter is dan het aantal
sterfgevallen.
natuurlijke groei
Groei die ontstaat omdat er meer geboorten dan stertegevallen zijn.
nieuwe economische politiek
N.E.P.: (1921-1928), nieuwe economische politiek, overheidsbeleid als reactie op de
tegenwerking van boeren bij de nationalisatie van landbouwgrond (waardoor voedseltekorten
ontstonden) waarbij er een grotere vrijheid ontstond en de productie toenam.
nomenklatoera
Partijleden met met hoge functies in de Communistische Partij.
Terug naar de Index
oblast
Administratieve eenheden van kleinere volken in de voormalige Sovjet Unie.
Terug naar de Index
perestrojka
Hervorming, ingrijpende verandering in het sociaal-economisch systeem van de Sowjet
Unie.
planeconomie
Economische systeem waarbij soort en omvang van de productie én de prijs van het
product wordt bepaald door de staat.
podzol
Een bodemtype van zeer matige kwaliteit, waarin een neerwaarts gericht transport van
mineralen, klei en organisch materiaal, duidelijke horizonten veroorzaakt.
politbureau
Dagelijks bestuur, machtigst orgaan in de S.U..
pravda
Dagblad van de communistische partij, jarenlang de staatskrant ("de
Waarheid").
productiegoederen
Goederen waarmee andere goederen en diensten mee kunnen worden geproduceerd, zoals
machines en transportmiddelen.
productienorm
De hoeveelheid goederen die door een bepaald bedrijf, volgens de planeconomie, binnen
een bepaalde periode moet woren geproduceerd.
proletariaat
De gezamenlijke arbeiders.
pullfactoren
Redenen die een gebied tot een aantrekkingsgebied maken.
pushfactoren
Redenen die een gebied tot een afstootgebied maken.
Terug naar de Index
Terug naar de Index
ras
Een groep mensen die gekenmerkt is door het gemeenschappelijk bezit van een aantal
erfelijke, lichamelijke kenmerken en zich daardoor onderscheidt van andere groepen.
raspoetitza
Modderperiode die ontstaat wanneer het water van de ontdooide bovengrond niet kan
wegzakken in de permafrost. Hierdoor worden wegen onbegaanbaar.
regenrivier
Een rivier die bovenstrooms wordt gevoed door regenwater en daardoor de afvoer vaak
ziet wisselen.
regiem
De veranderingen in de afvoer van een rivier in de loop van de tijd.
religie
godsdienst
rookgasontzwaveling
Een chemisch proces waardoor zwaveldioxide uit de rookgassen wordt verwijderd. In een
veel gebruikt procédé wordt het rookgas met een kalk/water-mengsel gewassen. Het
zwaveldioxide wordt gebonden tot calciumsulfiet en vervolgens geoxideerd tot
calciumsulfaat (gips).
ruimtevaartuig
Toestel voor de ruimtevaart.
russianering
Het opdringen van de russische taal.
russificatie
Het streven van de centrale overheid, alle volken binnen de staat te doen integreren in
de Russische samenleving; een fusie van volken waarbij de Russische samenleving bepalend
is.
Terug naar de Index
satellietland
Een land dat geheel afhankelijk is van en in feite geregeerd wordt door een machtig
(vaak naburig) land.
sociale bevolkingsbeweging
De veranderingen in het bevolkingsaantal die bepaald zijn door migratie.
sovchoz
Groot, sterk gemechaniseerd landbouwbedrijf in de voormalige S.U., veelal gesticht in
nieuw ontgonnen gebieden. Een sovchoz werkte onder staatstoezicht en had de functie van
modelbedrijf.
sowjet
Letterlijk: raad.
staat
Een aaneengesloten territorium (grondgebied) dat onder een centraal (soeverein) gezag
is geplaatst.
steenkool
Brandstof ontstaan door de verdere inkoling van bruinkool. Bestaat voor 80-95% uit
koolstof.
steppe- en woestijnbodems
Bodems zonder veel horizonten, omdat de uitspoeling ontbreekt. In de steppebodem kan in
de bovenste horizont organisch materiaal aanwezig zijn waardoor een bruinkleuring
zichtbaar is. In de woestijnbodem ontbreekt het organisch materiaal.
stroomgebied
Het gebied dat afwatert op een rivier en zijn zijrivieren.
suburbanisatie
Een migratiebeweging waarbij mensen wegtrekken uit de grote stad en zich vestigen in
kleinere steden en dorpen op het nabije platteland. De suburbanisatie is vooral toegenomen
toen de welvaart steeg en de automobiliteit toenam.
Terug naar de Index
taal
Spraakklanken en/of tekens waarmee men zijn gedachten en gevoelens aan anderen kenbaar
maakt.
taiga
Zone van naaldbossen tussen de 50° en 55° Noorderbreedte.
territoriaal productie complex
T.P.C., opvolger van het Kombinaat: gebied dat bepaalde grondstoffen en energiebronnen
bezit en op basis daarvan als groeipool moet gaan functioneren.
thermokarst(icing)
Een verschijnsel dat zorgt voor snelle veranderingen in de reliëfvorm van het
oppervlak door het smelten van ijs in de bodem. Niet al het water kan in de poriën van
het losse materiaal worden opgenomen, waardoor de bodem ontstabiel wordt.
toendra
Boomloze vlakte rondom de Noordpool, die het grootste deel van het jaar bevroren is.
toendrabodem
Een bodem die wordt gekenmerkt door oxidatie en reductie van ijzer. Dat veroorzaakt
oranje en wit/blauwe vlekken (gley-verschijnselen) in het bodem-profiel.
Toradja's
De Toradja's leven in de binnenlanden van Sulawesi. Opvallend is hun traditionele en
karakteristieke huizenbouw. Indrukwekkend zijn hun begrafenisceremonieën met
voorouderverering. Voor toeristen een attractie van de eerste orde. Zo'n begrafenis is erg
kostbaar en erg langdurig. De overledene staat soms maanden gebalsemd boven de grond.
Geslachte buffels begeleiden de gestorvene naar de hemel. Vaak worden ze begraven in een
rotswand, waar aangeklede poppen, tau-tau wachters, hen bewaken.
trans-siberische spoorlijn
Spoorlijn aangelegd tussen 1892-1905 van Moskou naar Wladiwostok ter ontsluiting van
Siberië.
trawopolnajasysteem
Vruchtwisselingssysteem in het Rusland van de jaren vijftig waarbij het accent lag op
meerjarige voedergewassen.
tsaar
Koning in het voormalige Rusland.
tsjernosem
Een bodem met een dikke zwarte tophorizont (zwarte aarde), met zeer goede
landbouwkundige kwaliteiten.
Terug naar de Index
uranium
Een gedeeltelijk radioactief element.
ussr
Unie van Socialistische Sovjet Republieken (CCCP), voormalige naam van de Sovjet-Unie.
Terug naar de Index
vegetatiezones
Een vroeger bestaande indeling van vegetatietypen op basis van de binding van het
klimaat als belangrijkste standplaatsfactor. De zones zijn door menselijke activiteiten
grotendeels vervangen door cultuurland, waardoor het begrip eiegenlijk is achterhaald.
verhang
Verval per kilometer.
verval
Het hoogteverschil tussen twee plaatsen van een rivier.
vijfjarenplan
Plannen in de voormalige S.U. met economische doelstellingen, ontwikkeld door Gosplan.
volk
Een groep mensen die op grond van raciale, culturele, historische en godsdienstige
kenmerken bij elkaar horen en zich ook bewust zijn van saamhorigheid.
vulkaan
Een vulkaan is een plaats waar vloeibaar gesteente, gassen en vast materiaal uit de
aarde komt. Het vloeibare gesteente noemen we lava. Lapilli is vast materiaal ter groote
van erwten en noten. Grote stukken noemen we vulkanische bommen. Belangrijke vulkanen in
Italië zijn: Etna, Vesuvius, Stromboli.
Terug naar de Index
warschaupact
Een voorbeeld van militaire blokvorming; een militair samenwerkingsverband tussen de
Oost-Europese (socialistische) landen.
waterscheiding
De natuurlijke scheiding tussen twee stroomgebieden.
Terug naar de Index
Terug naar de Index
Terug naar de Index
zonaliteit
Het verschijnsel waarbij veel natuurlijke processen overeen blijken te komen met
bestaande klimaatzones.
zoutbodems
Bodems waarin door een opgaande waterbeweging zouten in het profiel zijn afgezet.
Terug naar de Index
Terug naar menu
|