- A -

Kwijtschelding van straf voor zonden. Door veel bidden of goede werken kon je een aflaat verdienen.

Albigenzen

Benaming voor katharen die in Zuid-Frankrijk leefden, in de omgeving van de stad Albi.

Terug naar de Index

- B -

Groepen kloosterlingen die bezit afwezen en in armoede wilden leven. Soms moesten zij bedelen.

Begijnen

Groepen mannen en vrouwen die niet bij een kloosterorde waren aangesloten, maar wel als monniken en nonnen leefden.

Bogomielen

Ketterse sekte, ontstaan op de Balkan. Bogomielen waren aanhangers van het dualisme.

Terug naar de Index

- C -

Plicht van rooms-katholieke geestelijken om niet te trouwen.

Clarissen

Kloosterorde van vrouwen, gesticht door Clara van Assisi (1253), naar het voorbeeld van de franciscanen.

Clerus

(Latijn) Geestelijkheid. Daaronder vallen mensen met een kerkelijk ambt, zoals bisschoppen en priesters.

Concilies

Vergaderingen van bisschoppen en andere kerkleiders. Vaak vallen op een concilie besluiten over de kerkleer.

Consolamentum

Priesterhandeling bij katharen, waarbij de credentes verlost werden van zonden en perfecti werden.

Credentes

Gelovigen. Groep gewone volgelingen binnen de beweging der katharen.

Terug naar de Index

- D -

Wanhopige mensen, hongerig en dakloos, die zich dansend en gillend probeerden te bevrijden van demonen.

Diocesen

Bisdommen. Kerkelijke gebieden bestuurd door bisschoppen.

Dominicanen

Orde van de predikers. Volgelingen van Dominicus de Guzman. Zij bestreden ketterij door het evangelie te preken.

Dualisme

Geloof in het bestaan van twee tegengestelde krachten: de goede god van het licht en de slechte van het duister.

Terug naar de Index

- E -

Zelfgekozen hongerdood van de Perfecti, na het consolamentum. Zo voorkwamen zij nieuwe zonden.

Terug naar de Index

- F -

Geselaars. Door zichzelf te slaan probeerden zij boete te doen en Gods genade af te smeken.

Franciscanen

Orde van de minderbroeders. Volgelingen van Franciscus van Assisi (1226). Franciscanen behoorden tot de bedelorden.

Fraticelli

'Broedertjes'. Ketterse stroming binnen de franciscanen die zich tegen de uitholling van de armoederegel keerde.

Terug naar de Index

- G -

Uit de kerk gezet. Dit was de ergste strafmaatregel in de katholieke kerk.

Grote Schisma

(1054) Ruzie in de katholieke Kerk die leidde tot een breuk tussen de rooms-katholieke en Griekse Kerk.

Terug naar de Index

- H -

(Latijn) Ketterij.

Heksen

Mensen met duivelse krachten die anderen schade konden toebrengen. Grote vervolging begon in de 15e eeuw.

Hervorming

Protestante vernieuwingsbeweging in de 16e eeuw, mede uit protest tegen misbruiken in de katholieke kerk.

Hussieten

Aanhangers van de Tsjechische hervormingsprediker Jan Hus (± 1415).

Terug naar de Index

- I -

De onderzoeker die tot taak had de ketterij te bestrijden. De inquisiteur was tegelijkertijd aanklager en rechter.

Inquisitie

Rechtbank in de rooms-katholieke Kerk, met de opdracht ketters op te sporen en te berechten.

Inquisitio

Onderzoek naar een misdrijf. Oorspronkelijk door de wereldlijke overheid uitgevoerd.

Investituurstrijd

Strijd in de 11e en 12e eeuw tussen paus en keizer over het recht om bisschoppen te benoemen.

Terug naar de Index

- J -

Rechtsmacht. De bevoegdheid om te onderzoeken en recht te spreken.

Terug naar de Index

- K -

Rechtsregels van de kerk, meestal conciliebesluiten en uitspraken van de paus.

Katharen

Grote ketterbeweging uit de 12e en 13e eeuw. Katharen wilden zuiverheid (katharos) door sober te leven.

Katharos

(Grieks) Zuiver, onbedorven.

Ketterij

Afwijkende geloofsopvattingen. Ketters werden door de kerk bestreden. Ketterij is afgeleid van katharos.

Ketters

Zie ketterij.

Kruistochten

Grote militaire expedities tussen 1096 en 1270 om Palestina te bevrijden van de moslims.

Terug naar de Index

- L -

Afgezant van de paus.

Lekeninvestuur

Benoeming van geestelijken door niet-geestelijken. Vorsten wilden in hun eigen gebieden de bisschoppen aanstellen.

Lollarden

'Prevelaars'. Aanhangers van John Wycliffe (± 1384), die zich tegen de rooms-katholieke Kerk keerden.

Terug naar de Index

- M -

Godsdienstige beweging, ontstaan in Perzië in de 3e eeuw, leefde voort in middeleeuwse ketterijen.

Minderbroeders

Zie franciscanen. De minderbroeders onderwierpen zich aan de regel om in armoede te leven.

Terug naar de Index

- N -

- O -

- P -

Volmaakten. Groep priesters binnen de beweging der katharen.

Predikheren

Zie dominicanen. De predikheren vervulden een hoofdrol in de inquisitio.

Terug naar de Index

- Q -

- R -

Zie hervorming. Belangrijke hervormers waren Luther en Calvijn.

Regel

Gedragsregel voor kloosterlingen. Zo gold voor de minderbroeders de regel dat zij in armoede moesten leven.

Reïncarnatie

Overtuiging dat de ziel van een overleden slechterik terugkeerde in een nieuw lichaam om verder gezuiverd te worden.

Terug naar de Index

- S -

De zeven 'heilige handelingen' in de rooms-katholieke Kerk, waaronder: doop, huwelijk, biecht en priesterschap.

Simonie

Handel in kerkelijke ambten. Door omkoperij kon men een lucratieve funktie bemachtigen, zoals bisschop.

Spiritualen

Mensen met bijzondere gaven op het geestelijke vlak. Zij waren voor de fraticelli de ware priesters.

Terug naar de Index

- T -

- U -

- V -

- W -

Ketterbeweging uit de 12e eeuw, genoemd naar stichter Pierre Valdès. Hij veroordeelde de kerkelijke macht en rijkdom.

Terug naar de Index

- X -

- Y -

- Z -