- A -

bondgenootschap tussen twee of meer mogendheden.

Annexatie

Het inlijven van vreemde gebieden in de eigen staat.

Terug naar de Index

- B -

Een lang scherp mes, dat aan de loop van een geweer bevestigd wordt.

Blokkade

Het afsluiten van de toegangswegen van een stad, vesting of haven door middel van troepen of oorlogsschepen.

Bolsjewisme

Op het tweede partijcongres van de Russische sociaal-democraten te Londen in 1903, ontstond een splitsing in de partij. De linkse revolutionairen o.l.v. Lenin scheidden zich toen af. Lenin behaalde op het congres een kleine 'meerderheid', (in het Russisch 'bolsjinstwo'), vandaar de naam van zijn aanhangers: bolsjewiki. De communistische partij kwam uit deze groep voort. Onder Bolsjewisme verstaan we dus het Russische communisme.

Terug naar de Index

- C -

Wilhelm Canaris (1887-1945), Duits admiraal. Hij was in W.O.I onder meer aanwezig bij de ondergang van de 'Dresden' in de slag bij de Falkland Eilanden. Na W.O.I was hij zijdelings betrokken bij de moord op Karl Liebknecht en Rosa Luxemburg, en bij andere ultrarechtse activiteiten. Van 1935 tot 1944 was hij hoofd van de Duitse militaire inlichtingendienst, de 'Abwehr'. Zoals vele Duitse militairen was hij zeer conservatief, maar stond hij kritisch tegenover Hitler en het nationaal-socialisme. Na de mislukte aanslag op Hitler in juli 1944 werd hij van zijn functie ontheven en gearresteerd. Op 9 april 1945, kort voor de komst van de geallieerden, werd hij in het concentratiekamp Flossenburg opgehangen.

capitulatie

Het zich overgeven aan de vijand.

Centrale Mogendheden

Duitsland en Oostenrijk met hun bondgenoten in de Eerste Wereldoorlog.

Centralen

zie 'Centrale Mogendheden'.

communisme

Een maatschappelijk stelsel dat gekenmerkt wordt door: 1. de produktiemiddelen zijn gemeenschappelijk eigendom; 2. de voortgebrachte goederen worden rechtvaardig verdeeld over alle leden van de gemeenschap.

Compiegne

In het niet ver van Parijs gelegen Bos van Compiegne, waar van 1917-1918 het algemeen Frans hoofdkwartier was gevestigd, tekenden de Duitsers op 11 november 1918 in een speciale spoorwagon de wapenstilstand. Na de Franse nederlaag in juni 1940 liet Hitler op 20 juni inderhaast deze spoorwagon uit een museum in Parijs naar de historische plek in het bos terugbrengen om daarin op 22 juni door een Franse delegatie o.l.v. generaal Huntziger de wapenstilstandsvoorwaarden te laten ondertekenen. Op 25 juni trad de wapenstilstand officieel in werking, waarmee de capitulatie van Frankrijk was bezegeld.

Terug naar de Index

- D -

In de politiek het streven naar vrede tot elke prijs. Voorbeelden hiervan vinden we tijdens de Eerste Wereldoorlog in Frankrijk, maar ook in Duitsland en Engeland, waar bepaalde groepen, hoe dan ook, de oorlog wilden beëindigen.

distributie

Verdeling; in tijden van voedselschaarste, bijv. tijdens een oorlog, kunnen door een systeem van bonnen de levensmiddelen verdeeld worden. In de Tweede Wereldoorlog werden in vele landen ook kleding, brandstof en bepaalde gebruiksvoorwerpen gedistribueerd.

dubbelmonarchie

Naam voor Oostenrijk-Hongarije, toen de keizer van Oostenrijk tevens koning van Hongarije was (1867-1918).

Terug naar de Index

- E -

(Fr.), 'hartelijke verhouding'. Een bondgenootschappelijke verhouding tussen twee of meer mogendheden zonder bindende contracten wederzijds. Vaak heeft de 'Entente' het karakter van een overeenkomst, zoals de Entente tussen Engeland en Frankrijk van 1904, die enerzijds beoogde de koloniale invloedssferen af te bakenen en anderzijds leidde tot een tegen Duitsland gerichte samenwerking.

Erfullungspolitiek

Het Verdrag van Versailles (1919) dat de vrede tussen de geallieerden en Duitsland regelde, was vele Duitsers een doorn in het oog. Zij wilden het dan ook niet erkennen. Daartegenover stond een minderheid, die het ondertekende verdrag loyaal wilde naleven. Dit wordt 'Erfullungspolitiek' genoemd.

Terug naar de Index

- F -

Voorkant, voorzijde, de uiterste voorhoede van het leger. Ook de plaats waar de vijandelijke legers met elkaar in gevecht komen.

Terug naar de Index

- G -

De mogendheden die tijdens de Eerste en Tweede Wereldoorlog, te zamen, op basis van gesloten bondgenootschappen (allianties), de oorlog tegen Duitsland en de daarmee verbonden landen voerden.

Terug naar de Index

- H -

Het aanleggen van een voorraad goederen, meestal levensmiddelen, in de verwachting dat in de naaste toekomst deze produkten schaars zullen worden.

Terug naar de Index

- I -

- J -

Adellijke Duitse (voornamelijk Pruisische) grootgrondbezitter. De Junkers vormden een aparte stand. Voorzover zij niet hun landerijen bestuurden, zochten zij zich een carriere in het leger, de ambtenarij of de diplomatie. Zij gedroegen zich veelal als feodale heersers. Na de Tweede Wereldoorlog is het Junkerdom als stand verdwenen. De grond werd door de DDR (Deutsche Demokratische Republik) onteigend en verdeeld onder de kleine boeren.

Terug naar de Index

- K -

In oude vestingwerken een meestal onderaards keldergewelf, waarbinnen men beschut was tegen beschietingen.

Terug naar de Index

- L -

- M -

Het in staat van oorlog brengen van de strijdkrachten, in de verwachting dat spoedig de oorlog kan uitbreken.

Terug naar de Index

- N -

Voorliefde voor de eigen nationaliteit en daaruit voortvloeiend het streven de identiteit van het eigen land te bevorderen en te benadrukken. Nationalisme gaat meestal gepaard met een zekere superieure afkeer van het vreemde.

neutraal

Onzijdig; niet behorend tot een of andere partij.

neutraliteit

Toestand van neutraal zijn, onzijdigheid in internationale conflicten. Een land dat een politiek van neutraliteit voert, toont in tijd van oorlog geen voorkeur voor 1 der strijdende partijen, en verleent geen steun aan een der partijen.

Terug naar de Index

- O -

- P -

Het streven om alle Germaanse volken te verenigen in 1 rijk. Ten tijde van keizer Wilhelm II van Duitsland (1888-1918) sprak men van 'Alldeutschtum'. Hitler (1933-1945) sprak over het 'Groot-Duitse Rijk', waarin het Duitse volk een leidinggevende positie zou innemen. Het Pan-germanisme heeft het Duitse imperialisme sterk aangewakkerd.

Petain

(1856-1951), Frans maarschalk en staatsman. In W.O.I kreeg hij grote vermaardheid als verdediger van Verdun, waar de Duitsers werden verslagen. Toen W.O.II uitbrak was hij gezant in Spanje. Premier Reynaud riep hem, toen de Franse nederlaag onvermijdelijk scheen, terug naar Frankrijk en benoemde hem op 18 mei 1940 tot vice-premier. Toen Reynaud een maand later aftrad, werd Petain premier en sloot in deze functie de wapenstilstand met Duitsland. De Franse regering vestigde zich te Vichy, waar de Nationale Vergadering Petain op 10 juli benoemde tot 'Chef d'Etat', staatshoofd met nagenoeg dictatoriale volmacht. Petain was een man van 'recht en orde', hij verfoeide de Franse decadentie. Als fervent antisemiet beschouwde hij de joden als de schuldigen van Frankrijks nederlaag. De anti-joodse maatregelen die in het onbezette deel van Frankrijk door de regering Petain werden genomen, waren aanvankelijk scherper dan in het bezette gebied. In 1942 moest hij op last van de Duitsers Pierre Laval weer tot premier benoemen. Daarmee verdween Petain op de achtergrond. Toen Vichy-Frankrijk in november 1942 door de Duitsers werd bezet, was Petains rol geheel uitgespeeld, ook al bleef hij in naam nog staatshoofd. In de zomer van 1944 werd hij door de Duitsers overgebracht naar kasteel Sigmaringen in Duitsland. Na de oorlog keerde hij vrijwillig terug naar Frankrijk, waar hij wegens collaboratie ter dood werd veroordeeld. De Gaulle wijzigde dit vonnis in levenslange gevangenisstraf, waarna Petain werd overgebracht naar het eiland Yeu, waar hij in gevangenschap stierf.

propaganda

Het door middel van woord, geschrift en beeld beinvloeden van de publieke opinie. In W.O.II hebben de voornaamste oorlogsvoerenden het belang van propaganda ingezien en er veel zorg aan besteed.

Terug naar de Index

- Q -

- R -

(1918-1932), periode waarin Duitsland democratisch bestuurd werd. De Republiek van Weimar was gedoemd te mislukken, omdat de Duitsers niet vertrouwd waren met democratische beginselen. Na het vertrek van de Keizer Wilhelm II in 1918, kwam onder leiding van de Duitse legerleiding een democratische regering tot stand. Deze regering had een slechte start, omdat zij direct het vredesverdrag van Versailles moesten ondertekenen. Door veel Duitsers werd dit verdrag als een 'dictaat' gezien. Hierdoor was er meteen een sfeer van wantrouwen ten opzichte van deze regering(svorm) ontstaan.

Terug naar de Index

- S -

zie 'Raden'.

Terug naar de Index

- T -

Oorlog waarbij niet alleen de militairen betrokken zijn, maar waarin alle burgers op de een of andere wijze bij de oorlogvoering zijn ingeschakeld. De Eerste, en vooral de Tweede Wereldoorlog, werden gekenmerkt door hun totale karakter.

tweefrontenoorlog

Oorlog die op twee fronten gevoerd wordt. Duitsland vocht zowel in de 1e WO als de 2e WO zowel tegen Engeland en Frankrijk in het westen als tegen Rusland in het oosten. Hierdoor moest het Duitse leger de krachten splitsen.

Terug naar de Index

- U -

- V -

Stad in noordoost Frankrijk, die tijdens de Eerste Wereldoorlog zwaar belegerd werd. Voor de Duitsers was de stad belangrijk als mogelijke doorbraak naar Parijs. Voor de Fransen was de stad hierdoor ook belangrijk; als Verdun door de Duisters ingenomen werd, lag de weg naar Parijs open.

Vrede van Versailles

Vredesverdrag van 1919 tussen de geallieerden en de centralen. Duitsland werd als de hoofdschuldige van W.O.I aangewezen. De bepalingen die Duitsland opgelegd kreeg waren hierdoor ook van enorme omvang: geen eigen leger en vloot, gebiedsverlies, enorme herstelbetalingen. Voor de Duitsers was deze vrede niet acceptabel. Zij spraken dan ook van een 'Dictat'. Uit de onvrede over deze Vrede ontstaat de partij van Hitler, de NSDAP, en zal later W.O.II ontstaan.

Terug naar de Index

- W -

Onderbreking, opschorting van de vijandelijkheden tussen oorlogvoerenden (bijv. om elkaar de gelegenheid te geven voor de doden en gewonden te zorgen). Is de wapenstilstand van zeer korte duur, dan spreken we van een wapenschorsing. Vaak gaat de wapenstilstand aan een definitieve vrede vooraf, zoals de wapenstilstand van 11 november 1918, die een eind maakte aan de Eerste Wereldoorlog.

Terug naar de Index

- X -

- Y -

- Z -