- A -

In de oorlogsjaren in Nederland telkens op 29 juni gehouden protest tegen de Duitse bezetting, tevens bedoeld als blijk van aanhankelijkheid aan het Huis van Oranje. Op 29 juni, de verjaardag van prins Bernhard, droegen vele Nederlanders in navolging van de prins in ballingschap een witte anjer.

Annexatie

Het inlijven van vreemde gebieden in de eigen staat.

Anschluss

Duits voor 'aansluiting', gebruikelijke term voor de annexatie van Oostenrijk door Duitsland. De 'Anschluss' kwam op 12 maart 1938 na militaire dreiging van Duitsland tot stand.

Anti-Kominternpact

Verdrag tot samenwerking tegen de activiteiten van de Communistische Internationale, de Komintern. Het eerste pact werd gesloten op 15 november 1936 door Duitsland en Japan voor de duur van vijf jaar. In 1937, na de totstandkoming van de As Berlijn-Rome, trad ook Italië tot het Pact toe. Het raakte op de achtergrond, nadat Duitsland en de Sowjet-Unie in augustus 1939 een non-agressiepact sloten, maar na de Duitse inval in de Sowjet-Unie in 1941 herleefde het Anti-Kominternpact. Op 15 november 1941 werd het voor 5 jaar verlengd. Toen traden ook Bulgarije, Roemenië en Finland toe.

antisemitisme

Jodenhaat. Reeds in de Middeleeuwen en zelfs in de Oudheid hadden er jodenvervolgingen plaats. Het antisemitisme heeft zijn gruwelijk hoogtepunt bereikt tijdens het bewind van de nationaal-socialisten in Duitsland tussen de jaren 1934-1945. Naar schatting zijn 6 miljoen joden uit Duitsland en de door de Duitsers bezette gebieden naar concentratiekampen gevoerd en daar om het leven gebracht. De motieven die tot antisemtisme leiden, zijn velerlei. In de Middeleeuwen was het vaak de haat van de christenen tegen het volk dat Jezus had gekruisigd. Ook speelden economische overwegingen een rol. De nationaal-socialisten achtten het joodse ras minderwaardig, reden waarom het moest worden uitgeroeid. In de 19e eeuw leek het erop dat het antisemitisme zou verdwijnen, als gevolg van de opvatting, die steeds meer veld won, dat alle mensen gelijkwaardig zijn. Rusland, midden-Europa en de Balkanlanden bleven echter zeer antisemitisch. In Frankrijk laaide het antisemitisme weer op tijdens het beruchte proces tegen de joodse officier Dreyfus, die van landverraad was beschuldigd (1894-1906). Het bleek dat de aanklacht vals was, alleen omdat hij een jood was. Ondanks het verschrikkelijke leed dat het joodse volk tijdens de Tweede Wereldoorlog heeft moeten doorstaan, is ook thans het antisemitisme niet verdwenen.

Appeasementpolitiek

Deze politiek is erop gericht hoe dan ook de vrede te bewaren (peace = vrede). In de jaren voor de Tweede Wereldoorlog heeft de appeasementpolitiek der westelijke democratieën, met name die van Engeland, bij Hitler en Mussolini de gedachte gewekt dat zij niets te vrezen hadden, omdat Engeland noch Frankrijk in een oorlog betrokken wensten te worden terwille van de door de dictatoren bedreigde kleine landen: Oostenrijk en Tsjechoslowakije. Inderdaad zijn deze landen overweldigd door Hitler-Duitsland en dus in zekere zin slachtoffer van de appeasementpolitiek.

Ardennenoffensief

Officieel operatie 'Wacht am Rhein', laatste grote Duitse offensief in het Westen, begonnen op 16 december 1944. Het was de bedoeling van Hitler, die zelf het opperbevel voerde, snel op te rukken door de zwak bezette Ardennen, de geallieerde legers te splitsen en door te stoten naar Antwerpen, de voornaamste bevoorradingshaven van de geallieerden. Hitler hoopte daarmee tijd te winnen in het Westen, zodat Duitsland zich aan het Oostfront beter te weer kon stellen. Daarna zou een afzonderlijke vrede met de westelijke geallieerden worden gesloten. Het plan mislukte.

Ariër

Eigenlijk een term om de oorspronkelijke stam der Indogermanen aan te duiden. In de taalwetenschap gebruikt voor de oostelijke groep der Indogermaanse familie (Indisch-Iraans). Bij bepaalde rassentheorieën misbruikt om er het niet-jood zijn mee aan te geven.

Arnhem, Slag bij

Codenaam voor de geallieerde luchtlandingsoperatie, begonnen op 17 september 1944, met het doel de bruggen over Maas, Waal en Rijn te veroveren. Bezit van deze bruggen was noodzakelijk om een doorbraak naar de Noordduitse laagvlakte te forceren. Op 21 september werden de geallieerde troepen gedwongen zich over te geven.

As

Naam van de samenwerking op politiek en militair gebied in de jaren 1936-1943 tussen Duitsland en Italië. In 1940 sloot ook Japan zich hierbij aan.

Asmogendheden

De landen Duitsland, Italië en Japan, vormden samen de 'Asmogendheden'. Oorspronkelijk werd de 'As' alleen gevormd door Duitsland en Italië (samen met het geannexeerde Oostenrijk vormden zij een as door Europa).

Atlantikwall

Door de Duitsers aangelegd stelsel van kustverdedigingswerken van de Spaanse grens tot de Noordkaap. De Atlantikwall, bedoeld als bescherming tegen een invasie van het Europese vasteland, werd onder leiding van de 'Organisation Todt' door honderdduizenden, in het kader van de 'arbeitseinsatz' geronselde arbeidskrachten gebouwd. Dit gebeurde in de jaren 1942-1944.

atoombom

Bom waarvan de destructieve (=vernietigende) kracht wordt veroorzaakt door bij kernsplijting vrijkomende kernenergie. Bij de explosie ontstaan een geweldige luchtdruk, een enorme hitte en een ioniserende straling die ernstige schade toebrengt aan weefsels en organen.

Ausweis

Duits voor bewijs, legitimatie; verklaring afgegeven door de Duitse instanties, meestal ten bewijze dat de houder een zeker voorrecht genoot, bijv. vrijstelling van arbeidsinzet, toegang tot militaire objecten en permissie om na de avondklok buitenshuis te verkeren.

Terug naar de Index

- B -

Een lang scherp mes, dat aan de loop van een geweer bevestigd wordt.

Battle of Britain

Slag om Engeland, gebruikelijke aanduiding voor de luchtstrijd tussen Groot-Brittannie en Duitsland, van juli tot oktober 1940. De luchtslag werd door Duitsland gezien als voorbereiding voor de Duitse invasie in Engeland.

BDM

Afkorting voor 'Bund Deutscher Mädel', nationaal-socialistische jeugdorganisatie voor meisjes. Vergelijkbaar met de Hitlerjugend.

Berlijn, Slag om

Op 16 april 1945 begon de eindaanval op Berlijn. Deze werd uitgevoerd door het Rode Leger. Op 25 april was de stad omsingeld. Op 30 april, de dag waarop Hitler zelfmoord pleegde, werd de zwaar verdedigde Rijskdag bestormd en ingenomen. Op 2 mei capituleerde de laatste commandant van de 'Festung Berlin' voor generaal Tsjoeikow.

bezettingszones

De door de geallieerden bezette en later bestuurde delen van Duitsland. Op de conferentie van Moskou (oktober 1943) besloten de ministers van buitenlandse zaken van de Grote Drie Duitsland te zijner tijd in drieën te delen, waarbij Noord-Duitsland aan Engeland zou toevallen, Zuid-Duitsland aan de Verenigde Staten en Oost-Duitsland aan de Sowjet-Unie. Frankrijk kreeg op de Conferentie van Jalta alsnog een zone toebedeeld, waartoe de V.S. en Engeland gebied afstonden. Volgens hetzelfde principe werd Berlijn in vieren gedeeld. De bezetting ging officieel op 5 juni 1945 in, toen Eisenhower, Montgomery, Zjoekow en De Lattre de Tassigny een overeenkomst ondertekenden, waarin het 'Allied Control Council' werd ingesteld. Dit lichaam moest de bezettingspolitiek coördineren. Later werden ook Oostenrijk en Korea in bezettingszones verdeeld.

Blitzkrieg

Duits voor 'bliksemoorlog', strategie waarin vooral het onafhankelijke gebruik van pantsereenheden opviel. Uitgangspunt was dat een vijand het snelst kon worden verslagen door zijn verbindingen te verbreken en hem af te snijden van zijn bevoorradingsbases.

Blokkade

Het afsluiten van de toegangswegen van een stad, vesting of haven door middel van troepen of oorlogsschepen.

Blokzijl, Marius HLW (Max)

Max Blokzijl (1884-1946) was Nederlands journalist en ambtenaar. In 1941 werd Blokzijl hoofd van de afdeling Perswezen van het departement van volksvoorlichting en kunsten. Hij werd vooral bekend door zijn wekelijkse radiopraatje onder de titel 'Brandende kwesties', waarin hij een uitgesproken nazistisch standpunt verwoordde en het geestelijk verzet van het Nederlandse volk tegen de bezetter trachtte te breken. Na de oorlog, in 1945, werd hij door een Bijzonder Gerechtshof ter dood veroordeeld. Het vonnis werd in 1946 voltrokken.

Blut und Boden

Duits voor 'bloed en grond'. De Duitse nationaal-socialisten geloofden in de superioriteit van het Germaanse ras, waarvan de Duitsers de zuiverste vertegenwoordigers waren. Hun denkbeelden over de grootheid van het Duitse volk en het Duitse land, noemen we 'Blut und Boden'-denkbeelden.

Bormann, Martin

Duits nationaal-socialist; sinds 1921 fel antisemiet. Werd lid van het Freikorps Rossbach en in 1924 veroordeeld wegens medeplichtigheid aan een politieke moord. Trad in 1927 toe tot de NSDAP en maakte snel carriere in de partij, en werd in 1933 rijksleider en stafchef van de plaatsvervangende Führer, Hess. Hij werd na de vlucht van Hess in 1941 leider van de partijkanselarij alsook groot vertrouwensman en in 1943 tevens secretaris van Hitler. In de herfst van 1944 werd hij commandant van de toen door hem opgerichte 'Deutsche Volkssturm'. Als uitvoerder van Hitlers testament tekende hij begin mei 1945 de benoeming van Dönitz tot kanselier, maar verdween tijdens de val van Berlijn. Zijn stoffelijk overschot werd nooit gevonden. Tijdens het proces te Neurenberg werd hij bij verstek ter dood veroordeeld.

Bruine Bataljons

Geuniformeerde en gewapende aanhangers van Hitler, verenigd in de SA en de SS.

Terug naar de Index

- C -

Wilhelm Canaris (1887-1945), Duits admiraal. Hij was in W.O.I onder meer aanwezig bij de ondergang van de 'Dresden' in de slag bij de Falkland Eilanden. Na W.O.I was hij zijdelings betrokken bij de moord op Karl Liebknecht en Rosa Luxemburg, en bij andere ultrarechtse activiteiten. Van 1935 tot 1944 was hij hoofd van de Duitse militaire inlichtingendienst, de 'Abwehr'. Zoals vele Duitse militairen was hij zeer conservatief, maar stond hij kritisch tegenover Hitler en het nationaal-socialisme. Na de mislukte aanslag op Hitler in juli 1944 werd hij van zijn functie ontheven en gearresteerd. Op 9 april 1945, kort voor de komst van de geallieerden, werd hij in het concentratiekamp Flossenburg opgehangen.

capitulatie

Het zich overgeven aan de vijand.

Chroesjtsjow, Nikita S.

(1894-1971), Sowjetstaatsman en communistisch partijleider. In 1941, toen de Duitsers snel in de Oekraïne oprukten, trad hij, zelf Oekraïner, als commissaris van het Rode Leger zeer actief op in verschillende frontcomitees. Later heeft hij, toegevoegd aan de bevelvoerende generaals Tsjoeikow en Jeremenko, een belangrijke rol in de Strijd om Stalingrad gespeeld. Enige jaren na de dood van Stalin leverde hij in een geheim rapport aan het 20e partijcongres (1956) o.m. scherpe kritiek op Stalins militaire beleid tijdens W.O.II Met name de zware Russische nederlagen in de slag om Kiew (sept.1941) en de tweede slag bij Charkow (mei 1942) weet hij rechtstreeks aan Stalin.

Colijn, Hendrikus

(1869-1944), Nederlands militair en anti-revolutionair staatsman, in de jaren voor W.O.II vijfmaal premier. Kort na de Duitse inval in Nederland liet Colijn zich afkeurend uit over het vertrek van de koningin en in juni 1940 publiceerde hij de brochure 'Op de grens van twee werelden', waarin hij verklaarde dat de democratie 'doodziek' was en hij de mogelijkheid van een Duitse nederlaag uitsloot. Later herzag hij dit standpunt. Hij werd in Duitsland geïnterneerd en overleed er.

collaboratie

In W.O.II in zwang gekomen term voor samenwerking met de bezettende macht. De rechtspositie van een bezet gebied was in het Landoorlogreglement van 1907 bepaald, waarbij er van werd uitgegaan dat een bezetting van beperkte duur zou zijn en dat de burgerbevolking noch in oorlogshandelingen, noch in de oorlogvoering in het algemeen zou worden betrokken. De Duitse bezetter deed dat echter wel, in toenemende mate zelfs, en dat ging met groeiende rechtsverkrachting en terreur gepaard. Hierdoor kwam iedere staatsburger voor de keus tussen verzet of collaboratie te staan. Met name ambtenaren moesten overwegen of samenwerking groter onheil kon voorkomen of als collaboratie moest worden gezien. Daarnaast waren er in de bezette landen onderdanen die op ideologische en politieke gronden met de bezetter sympathiseerden; zij dienden de bezetter meestal van ganser harte, een volledige collaboratie die als regelrecht landverraad werd beschouwd. Het onderscheid tussen collaboratie en landverraad was niet altijd duidelijk.

communisme

Een maatschappelijk stelsel dat gekenmerkt wordt door: 1. de produktiemiddelen zijn gemeenschappelijk eigendom; 2. de voortgebrachte goederen worden rechtvaardig verdeeld over alle leden van de gemeenschap.

Compiegne

In het niet ver van Parijs gelegen Bos van Compiegne, waar van 1917-1918 het algemeen Frans hoofdkwartier was gevestigd, tekenden de Duitsers op 11 november 1918 in een speciale spoorwagon de wapenstilstand. Na de Franse nederlaag in juni 1940 liet Hitler op 20 juni inderhaast deze spoorwagon uit een museum in Parijs naar de historische plek in het bos terugbrengen om daarin op 22 juni door een Franse delegatie o.l.v. generaal Huntziger de wapenstilstandsvoorwaarden te laten ondertekenen. Op 25 juni trad de wapenstilstand officieel in werking, waarmee de capitulatie van Frankrijk was bezegeld.

concentratiekamp

Interneringsoorden waarin gevaarlijk geachte of ongewenste personen in groten getale en zonder enige vorm van proces worden opgesloten. Reeds op het einde van de 19e eeuw werden er door de Spanjaarden op Cuba, iets later door de Engelsen in Transvaal en Oranje Vrijstaat concentratiekampen ingericht. In Duitsland verrezen de eerste concentratiekampen in 1933, zeer kort na de 'machtsovername' van de nazi's. Deze eerste kampen werden met politieke tegenstanders bevolkt en stonden onder beheer van de S.A. Nadat de S.A. haar dominante positie had verloren, werden de 'Konzentrationslager' (KZ's) het domein van de S.S. De gevangenen, naast tegenstanders van het naziregime ook misdadigers, vermeende asocialen, joden, zigeuners en homoseksuelen, verrichtten dwangarbeid. Een bijzondere variant van de concentratiekampen vormden de vernietigingskampen, waarin de moord op individuën, vooral joden, en de verwerking van de stoffelijke resten als een industrieel proces waren opgevat en als zodanig werden uitgevoerd. Voorbeelden hiervan zijn Dachau, Buchenwald, Mauthausen, Auschwitz-Birkenau e.a. Als voorpost van de concentratie- en vernietigingskampen dienden in de bezette gebieden de z.g. doorgangskampen.

Conferentie van Algiers

Op 29 mei 1943 begonnen besprekingen tussen Churchill (Engeland) en geallieerde bevelhebbers als Marshall en Eisenhower. Onderwerp van gesprek was Churchills wens nog voor de invasie in Normandië een offensief in Italië te beginnen. Van het nut hiervan had Churchill Roosevelt (Amerika) niet kunnen overtuigen, maar op de conferentie van Algiers wist hij de bevelhebbers voor zijn plan te winnen.

Terug naar de Index

- D -

Het bevrijden van een land van nationaal-socialistische denkbeelden. Vooral gebruikt met betrekking tot het naoorlogse Duitsland, waar de denazificatiepoging van de geallieerde autoriteiten door politieke zuivering, het aan de kaak stellen van wat de nazi's misdaan hadden en door heropvoeding van de jeugd, zekere zin heeft gehad, maar het nazisme toch niet volledig heeft kunnen uitroeien.

deportatie

Gedwongen wegvoeren van voor de staat en maatschappij gevaarlijk geachte burgers naar een strafkolonie of concentratiekamp.

dictatuur

Alleenheerschappij; regeringsstelsel, waarbij het staatsgezag wordt uitgeoefend door een dictator of 1 bepaalde groep (partij).

distributie

Verdeling; in tijden van voedselschaarste, bijv. tijdens een oorlog, kunnen door een systeem van bonnen de levensmiddelen verdeeld worden. In de Tweede Wereldoorlog werden in vele landen ook kleding, brandstof en bepaalde gebruiksvoorwerpen gedistribueerd.

Dolle Dinsdag

Door een SS-journalist bedachtte en algemeen aanvaardde aanduiding voor de euforie van dinsdag 5 september 1944, toen men in Nederland meende dat de geallieerde troepen reeds de grote rivieren waren overgestoken en dat de bevrijding derhalve op handen was. Oorsprong van dit gerucht was een mededeling van Radio Oranje dat de geallieerden Breda hadden bevrijd. Ook NSB-ers en Duitsers hechtten geloof aan de geruchten en vertrokken ijlings. Voor een groot deel van Nederland zou de bevrijding pas in de loop van 1945 komen.

Dönitz, Karl

Laatste leider van het Derde Rijk. Dönitz was 'Grossadmiraal' van de Kriegsmarine sinds 1943. In die functie wist hij met zijn marine van eind januari 1945 tot de algehele capitulatie van de Duitse strijdkrachten op 9 mei 1945 ca. 2,5 miljoen vluchtelingen en militairen over de Oostzee buiten het bereik van het Rode Leger te brengen. Op 30 april liet Bormann telegrafisch aan hem weten dat Hitler Dönitz testamentair tot zijn opvolger had benoemd. Op 23 mei werd de regering Dönitz op volkenrechtelijk onjuiste wijze door de Britten gevangen genomen en op vernederende wijze weggevoerd. In oktober 1946 werd hij, tijdens het proces te Neurenberg, tot tien jaar veroordeeld.

Duce

Italiaanse vorm van het Latijnse woord 'dux', dat aanvoerder, bevelhebber en later ook hertog betekende. Na de oprichting van de Nationaal Fascistische Partij in Italie in november 1921 kreeg Mussolini als leider van deze partij de titel 'il Duce', die zijn geloof symboliseerde dat hij als opvolger van de Romeinse keizers geroepen was Italiës oude macht en prestige te herstellen.

Terug naar de Index

- E -

(1906-1962), Duits ambtenaar en oorlogsmisdadiger. Hij werd in 1932 lid van de SS en bereikte uiteindelijk de rang van 'Oberstürmbannführer'. Hij gold in de NSDAP op grond van zijn studie van het joodse leven en het zionisme als een expert op dit gebied. Vanaf de Wannsee-conferentie van januari 1942 hield hij zich vooral bezig met de deportatie en systematische vernietiging van joden, aanvankelijk als organisator, later met name in Hongarije, ook metterdaad. In de laatste oorlogsjaren maakte hij zich perzoonlijk aan talloze wreedheden tegen joden schuldig. In april 1945 verliet hij Himmler en reisde in zuidelijke richting. Hij werd door Amerikanen, die hem niet herkenden, geïnterneerd; vervolgens slaagde hij erin te ontsnappen en hield hij zich tot 1950 in Duitsland schuil. Daarna emigreerde hij naar Argentinië, waar Simon Wiesenthal hem op het spoor kwam. Op 11 mei 1960 werd hij door agenten van de Israëlische geheime dienst uit Argentinie ontvoerd en naar Israël gebracht. Na een uitvoerig proces veroordeelde een rechtbank in Jeruzalem hem ter dood en in de nacht van 31 mei op 1 juni 1962 werd het vonnis d.m.v. de strop ten uitvoer gelegd.

Einsatzgruppen

Duitse bijzondere eenheden die achter de frontlinie in Oost-Europa massa-executies van joden, intellectuelen, communisten en partizanen uitvoerden. De 4 Einsatzgruppen, die samen 3000 man telden, doodden in de winter van 1941-1942 in de Sowjetunie 500.000 joden en het jaar daarop 900.000 joden. Wat betreft de systematische uitroeiing van het naziregime onwelgevallige personen, vormden de Einsatzgruppen de rechtstreekse voorloper van de vernietigingskampen.

Endlösung

Duits voor 'eindoplossing', nl. van het zogenaamde 'jodenvraagstuk'. Deze oplossing bestond uit de systematische vernietiging van het jodendom in Duitsland en de bezette gebieden. Op 31 juli 1941 gaf Göring in naam van Hitler Heydrich bevel tot de Endlösung, in vrij onduidelijke termen. Tijdens de Wannsee-conferentie van 20 januari 1942 werd definitief tot de 'evacuatie' van de 11 miljoen Europese joden besloten.

Engelandvaarder

Iemand, die tijdens de Tweede Wereldoorlog vanuit het door de Duitsers bezette Nederland naar Engeland ontsnapte. Vele Engelandvaarders staken met een boot of zelfs met een kano de Noordzee over. Vaak namen zij in Engeland dienst bij de geallieerde strijdkrachten.

Terug naar de Index

- F -

Bundel takjes (roeden), waartussen een bijl stak. De Fasces was een teken van de macht en waardigheid van de Romeinse overheidsfunctionarissen.

Fascisme

Politieke beweging, na de Eerste Wereldoorlog in Italië ontstaan. De naam is afgeleid van 'Fasci italiani di combattimento', de naam voor de strijdbonden die de 'fasces' als symbool hadden. De fascisten streefden naar een politiek stelsel, waarin de macht van de staat zeer groot is, de democratische rechten van de burgers aan banden gelegd zijn, het overheidsgezag in handen van 1 of enkelen gelegd is en het economisch leven geregeld is door middel van corporaties. Het fascisme was zeer nationalistisch, althans in Italië.

Februaristaking

Grote Nederlandse manifestatie tijdens W.O.II tegen de Duitsers en de NSB. Directe aanleiding tot de staking was de weerzin die in februari 1941 werd gewekt door het optreden van de WA in de Amsterdamse jodenbuurt, waar joden werden gemolesteerd en vernielingen werden aangericht. Toen de joden zich daartegen verweerden, greep de Ordnungspolizei in. Bij razzia's in de jodenbuurt werden op 22 en 23 februari bijna 425 joden opgepakt. Onmiddellijk na de eerste razzia werd in kringen van de illegale CPN en het Derde Front (een revolutionair socialistische groepering] het plan opgevat een algemene proteststaking uit te roepen. Op 25 februari lag geheel Amsterdam 'plat'; terwijl duizenden mensen demonstratief door de straten trokken. De staking sloeg ook over naar Haarlem, gemeenten in de Zaanstreek, het Gooi en Utrecht. Ook op 26 februari werd in veel bedrijven nog gestaakt. De Duitsers, die door de staking volledig verrast waren, kondigden de uitzonderingstoestand af, schoten op de mensenmenigten, stelden een avondklok in en arresteerden in Amsterdam honderden mensen. De Februaristaking wordt elk jaar in Amsterdam herdacht bij het beeld 'de dokwerker'.

Frank, Anne

[1925-1945], joods meisje, beroemd om het dagboek dat zij bijhield toen zij met haar familie was ondergedoken. Anne Frank was in Duitsland geboren en emigreerde in 1933 met haar ouders naar Amsterdam. Na de Duitse bezetting van Nederland dook het gezin in een achterhuis aan de Amsterdamse Prinsengracht onder. Daar hield Anne Frank van 12 juni 1942 tot de arrestatie van het gezin door de Gestapo op 1 augustus 1944 een dagboek bij, dat na de oorlog werd gevonden en in 1947 onder de titel 'Het Achterhuis' werd uitgegeven. Het gezin Frank is naar Duitsland weggevoerd; Anne overleed in 1945 in het concentratiekamp Bergen-Belsen.

front

Voorkant, voorzijde, de uiterste voorhoede van het leger. Ook de plaats waar de vijandelijke legers met elkaar in gevecht komen.

Fuhrer

(Duits), leider, aanvoerder. Vanaf 1934, toen Adolf Hitler president van Duitsland werd, liet deze zich Fuhrer noemen.

Fuhrerprinzip

(Duits), leidersprincipe. Het beginsel, dat een volk bestuurd moet worden door 1 of enkele leiders, die spontaan uit de massa naar voren zijn gekomen. Intuitief kent hij de wensen van het volk en handelt daarnaar. Het 'Fuhrerprinzip' was een van de grondbeginselen van het nationaal-socialisme.

Terug naar de Index

- G -

Luchtdicht afgesloten vertrek, waarin d.m.v. een dodelijk gas een aantal mensen omgebracht wordt. de gaskamers zijn als verdelgingsmiddel vooral toegepast door de nazi's in de concentratiekampen waardoor zij miljoenen, vooral joden, de dood hebben ingedreven.

Geallieerde mogendheden

De mogendheden die tijdens de Eerste en Tweede Wereldoorlog, te zamen, op basis van gesloten bondgenootschappen (allianties), de oorlog tegen Duitsland en de daarmee verbonden landen voerden.

Geelkerken, Cornelis van

(1901-1976), Nederlands nationaal-socialistisch politicus, medeoprichter van de NSB. Vanaf 1934 leidde hij de Nationale Jeugdstorm. In 1943 werd hij inspecteur-generaal van de Landwacht. Mussert royeerde hem in februari 1945, omdat hij zich teveel op de SS richtte. In 1950 werd Van Geelkerken tot levenslange gevangenisstraf veroordeeld; in 1959 werd hij voorwaardelijk in vrijheid gesteld.

gelijkschakeling

'Gleichschaltung', Duitse term voor de nazificatie van het maatschappelijk en openbare leven. Vanaf 1933 werden in Duitsland bestaande verenigingen en organisaties, de vakbonden bijvoorbeeld, op nazi-leest geschoeid door infiltratie of reorganisatie. Organisaties die niet gelijkgeschakeld konden worden, werden verboden.

genocide

Het uitmoorden van volkeren of rassen. Een gruwelijk voorbeeld van dergelijke massamoord is het uitroeien van ongeveer 6 miljoen joden door de Duitsers in de Tweede Wereldoorlog.

Gestapo

Afkorting van Geheime StaatsPolizei, geheime staatspolitie in Duitsland. Toen Göring in 1933 minister van Binnenlandse zaken van Pruisen werd, richtte hij in deze deelstaat de Gestapo op. Ook in andere deelstaten bestond zo'n politieke politie. Himmler kreeg er in 1934 de leiding van. In 1936 werden onder Himmler's medewerker Heydrich de Gestapo en de 'Kriminalpolizei' samengevoegd tot de 'Sicherheitspolizei'.

getto

De benaming voor de wijk waar de joden woonden in sommige Italiaanse steden. 's Avonds werd deze wijk met een hek afgesloten. Later werd de naam ook elders in Europa gebruikt om de jodenwijk mee aan te duiden.

Gleichschaltung

(Duits), gelijkschakeling. Hieronder verstaan we het streven van de nationaal-socialisten in Duitsland na het aan de macht komen van Hitler in 1934 om het gehele maatschappelijke leven te doordringen met de geest van het nationaal-socialisme. Hiertoe gebruikte men allerlei middelen, zoals opheffing van alle politieke partijen, behalve de nazi-partij, censuur op en beinvloeding van publiciteitsmedia, verplicht lidmaatschap van de Hitler-Jugend en de Bund Deutscher Madel, arrestatie van politieke tegenstanders, boycot van joden, enz.

Goebbels, Joseph P.

(1887-1945), Duits nationaal-socialistich politicus. Hij stamde uit een klein-burgerlijk milieu en werd in zijn jeugd door kinderverlamming getroffen. De gedeeltelijke kreupelheid die het gevolg van deze ziekte was, compenseerde hij met een scherp verstand. Na mislukte pogingen om bij het toneel te komen werd Goebbels lid van de NSDAP. Hitler onderkende de ambities en talenten van Goebbels en maakte hem in 1926 gouwleider van de partij in Berlijn, het bolwerk van de Duitse socialisten en communisten. In 1928 werd Goebbels afgevaardigde in de Rijksdag en hoofd van de propaganda-afdeling van de NSDAP. In maart 1933, kort na Hitler's machtsovername, werd Goebbels tot rijksminister voor volksvoorlichting en propaganda benoemd, een post die hij tot zijn dood zou behouden. Onder zijn bewind werden radio, pers en nieuwsfilm gelijkgeschakeld en dienstbaar gemaakt aan de nazi-politiek. Op 26 juli 1944 werd hij 'Rijksgevolmachtigde voor de totale oorlog'. Tot de laatste ogenblikken bleef Goebbels bij Hitler in de Führerbunker. Na de zelfmoord van Hitler benam Goebbels op 1 mei 1945 zijn kinderen, zijn vrouw en zichzelf het leven.

Göring, Hermann W.

(1893-1946), Duits nationaal-socialistisch politicus. Tijdens W.O.1 behaalde hij als jachtvlieger vele successen en werd in juni 1918 commandant van het Richthofen-eskader.In 1922 werd hij lid van de nazipartij en leider van de SA.In 1928 werd hij voor de NSDAP in de Rijksdag gekozen ,waarvan hij in 1932 voorzitter werd.Nadat Hitler in jan.1933 aan de macht was gekomen,werd hij rijksminister voor luchtvaart en tevens Pruisisch ministerpresident en minister van binnenlandse zaken,in welke hoedanigheid hij de Gestapo oprichtte.Dat hij de hand heeft gehad in de Rijksdagbrand is niet bewezen.Sinds 1935 concentreerde hij zich op de wederopbouw van de LUFTWAFFE,waarvan hij opperbevelhebber werd en die hij beschouwde als zijn persoonlijk eigendom.In 1936 kreeg hij in verband met de uitvoering van Hitlers Vierjarenplan tevens buitengewone volmachten op economisch terrein,wat hem,aan het hoofd staand van een belangrijke fabrieken, tot een van de rijkste industriëlen van de wereld maakte. In 1938 werd hij bevorderd tot veldmaarschalk en op 1 sept. 1939 benoemde Hitler hem tot zijn opvolger, ingeval hijzelf mocht komen te sterven. Na de val van Frankrijk ontving hij de titel van rijksmaarschalk. Alsgevolg van het falen van de 'Luftwaffe' op kritieke momenten verloor Göring tijdens het verloop van W.O.II gaandeweg het vertrouwen van Hitler en wijdde zich meer aan zijn uit de bezette gebieden geroofde kunstschatten en andere buitensporigheden. Bij de ineenstorting van het regime vluchtte hij naar Beieren, waar hij zich begin mei 1945 overgaf aan de Amerikanen. In het proces van Neurenberg werd hij tot de strop veroordeeld. Enkele uren voor de terechtstelling pleegde hij zelfmoord.

Grebbelinie

Nederlandse verdedigingslinie bestaand uit versterkingen en inundaties, die zich uitstrekte van het IJsselmeer via Amersfoort, Veenendaal, Rhenen en de Grebbeberg tot over de Waal. Het doel van de Grebbelinie was de vijand zo lang mogelijk tegen te houden tot de inundaties van het stelsel van de Nieuwe Hollandse Waterlinie waren uitgevoerd en dus de Vesting Holland effectief kon worden verdedigd. In 1940 was de Grebbelinie door twee legerkorpsen bezet. Op 11, 12, 13 en 14 mei is in sommige sectoren van de Grebbelinie verwoed gevochten, vooral in de omgeving van de Grebbeberg. De Nederlanders waren echter niet opgewassen tegen de geharde en meedogenloze SS-troepen, die er niet voor schroomden krijgsgevangenen als dekking te gebruiken.

Grossraumpolitik

Politiek van de Duitse regering na het aan de macht komen van Hitler (1934), die beoogde meer land te krijgen om voor de Duitsers meer 'Lebensraum' (leefruimte) te scheppen.

Terug naar de Index

- H -

Het aanleggen van een voorraad goederen, meestal levensmiddelen, in de verwachting dat in de naaste toekomst deze produkten schaars zullen worden.

Herrenvolk

Naam die de Duitsers zichzelf graag gaven gedurende de nationaal-socialistische periode (1934-1945). Daarmee gaven zij aan dat zij zich verheven voelden boven de andere volken.

Hess, Rudolf

(1894-1987), Duits politicus, tot 1941 naaste medewerker van Hitler. In W.O.I diende Hess in hetzelfde regiment als Hitler. In 1920 werd hij lid van de NSDAP, nadat hij als student in Munchen Hitler had horen spreken. Om zijn aandeel in de mislukte putsch werd hij in Landsberg gevangen gezet, samen met Hitler, wiens boezemvriend en vertrouweling hij inmiddels was geworden. Hij hielp Hitler in Landsberg met het schrijven van 'Mein Kampf'. In 1933 benoemde Hitler hem tot zijn plaatsvervanger als partijleider, het jaar daarop kreeg hij als rijskminister zonder portefeuille zitting in Hitlers kabinet. De werkzaamheden van Hess beperkten zich tot het ondertekenen van nieuwe strafwetten (met grote opdrachten werd hij niet belast). Voor grote sensatie zorgde Hess in 1941 door op eigen initiatief naar Schotland te vliegen om met de westelijke geallieerden over vrede te onderhandelen. Het voorstel van Hess kwam erop neer dat er in het westen vrede kon zijn, als Hitler de vrije hand in Oost-Europa werd gelaten. Van deze missie was Hitler niet op de hoogte en Hess bleef gedurende de oorlog als krijgsgevangene in Engeland. Na de oorlog werd hij in Neurenberg wegens samenzwering en misdaden tegen de vrede tot levenslange gevangenisstraf veroordeeld. Hij stierf in ........

Himmler, Heinrich

(1900-1945), Duits nationaal-socialistisch politicus. In 1923 nam hij deel aan de mislukte putsch van Munchen. In 1929 kreeg hij de leiding van de SS, toen nog een als lijfwacht van Hitler optredende eliteformatie van de SA. Na de machtsovername door Hitler werd hij in april 1934 door Göring benoemd tot plaatsvervangend chef van de Gestapo in Pruisen, in welke hoedanigheid hij op 30 juni 1934 een hoofdrol speelde bij de uitschakeling van de SA. In de daarop volgende jaren slaagde hij erin in samenwerking met Heydrich de gehele politiemacht van het Derde Rijk onder zijn leiding onder te brengen in een nauw met de SS vervlochten organisatie. Als 'Reichsführer SS und Chef der deutschen Polizei' was Himmler na Hitler de machtigste nazileider. Tijdens W.O.II oefende hij over Duitsland en geheel bezet Europa een terreurregime uit en samen met Hitler en Heydrich draagt hij de grootste verantwoordelijkheid voor de concentratiekampen en de daar gepleegde massamoorden. In 1943 werd hij tevens rijksminister van binnenlandse zaken en in juli 1944 (na de aanslag op Hitler) bovendien nog commandant van de binnenlandse strijdkrachten. Toen de ondergang van het Hitler-regime onvermijdelijk was geworden, deed hij in april 1945 vergeefse pogingen met de westelijke geallieerden in onderhandeling te treden, op grond waarvan hij door Hitler als verrader uit de partij werd gestoten. Na zijn arrestatie door de Engelsen pleegde hij zelfmoord.

Hitler, Adolf

(1889-1945), Duits nationaal-socialistisch staatsman. Hij werd geboren te Braunau in Oostenrijk. Artistieke ambities voerden hem naar Wenen, maar hij slaagde er niet in aldaar op de kunstacademie te worden toegelaten. In 1913 verhuisde hij naar München. Tijdens W.O.I vocht hij als vrijwilliger aan het westelijk front en verwierf het Ijzeren Kruis. Zwaar geschokt door Duitslands capitulatie, de revolutie van november 1918 en de vernederende vrede van Versailles, werd hij in 1919 lid van de rechts-radicale 'Deutsche Arbeiterpartei', die mede onder zijn leiding werd gereorganiseerd tot de 'National-Sozialistische Deutsche Arbeiterpartei' (NSDAP). In november 1923 bracht het mislukken van een putsch tegen de Beierse regering hem voor negen maanden in de gevangenis, waar hij Mein Kampf schreef. Als gevolg van de in 1929 ingetreden economische crisis werd zijn NSDAP bij de verkiezingen van 1930 de op een na grootste en in 1932 de grootste partij in de Rijksdag. In januari 1933 stemde president Hindenburg erin toe Hitler te benoemen tot rijkskanselier. De Rijksdagbrand (februari 1933) en zogenaamde verkiezingen in de maand daarop stelden hem in staat de macht over te nemen en de weg te effenen naar een totalitaire staat. Op 30 juni 1934 ontdeed hij zich in een bloedige zuivering van dissidente kopstukken binnen en buiten de Partij, waarna de dood van president Hindenburg in augustus 1934 hem de gelegenheid gaf de functie van staatshoofd te combineren met die van regeringsleider (Führer und Reichskanzler). Zijn geslaagde poging door middel van een werkgelegenheidspolitiek die was gekoppeld aan zijn bewapeningspolitiek, een eind te maken aan de werkloosheid verhoogde zijn populariteit, die nog verder steeg door zijn indrukwekkende resultaten in de buitenlandse politiek: de herbezetting van het Rijnland (maart 1936), de 'Anschluss' van Oostenrijk (maart 1938) en de annexatie van Sudetenland (september 1938) en Bohemen-Moravië (maart 1939). Al van meet af aan had Hitler zich voorbereid op een grote oorlog die 'de schande' van Versailles zou moeten uitwissen. In september 1939 ontketende hij met zijn aanval op Polen W.O.II, waarin de Duitse legers tijdens de jaren 1939-1941 zo succesvol opereerden, dat half Europa in zijn macht werd gebracht. Eind 1942 voltrok zich de wending. Ondanks de steeds hopelozer wordende strijd zette Hitler elke gedachte aan capitulatie van zich af. Op 20 juli 1944 ontsnapte hij op zijn hoofdkwartier in Oost-Pruisen ternauwerdood aan een moordaanslag door officieren die Hitler Duitsland naar een totale ondergang zagen voeren. In april 1945 werd hij door de oprukkende Russische legers in Berlijn ingesloten, waar hij in de bunker van de Rijkskanselarij zelfmoord pleegde.

Hitlerjugend

Duitse nazi-jeugdorganisatie voor jongens. Vormde voor de nazi's een belangrijk element om een volledige greep op het leven in Duitsland te krijgen, terwijl zij tevens hoopten uit de oudere leden hun toekomstige kaders te kunnen putten. De in uniformen gestoken, met dolken uitgeruste Hitlerjongens moesten deelnemen aan kampen, sportevenementen etc., terwijl zij bovendien een semi-militaire opleiding kregen en naar speciale scholen werden gezonden voor een politieke opleiding. In 1939 werd het lidmaatschap van de Hitlerjugend voor elke Duitse jongen verplicht gesteld. Kort voor de val van Berlijn bestond Hitler het leden van 14, 15 jaar in te zetten ter verdediging van de stad. Bewapend met o.a. pantservuisten vochten deze knapen tot het bittere einde.

hongerwinter

De winter van 1944-1945 werd gekenmerkt door grote schaarste, met name in het onbevrijde, westelijke deel van Nederland. Doordat de Duitsers weigerden om dit deel van Nederland met hun treinen te bevoorraden, ontstonden er in de winter grote tekorten op het gebied van voedsel, kleding, brandstof en andere voor de eerste levensbehoefte belangrijke zaken.

Terug naar de Index

- I -

- J -

In verschillende landen zijn door de Duitsers tijdens W.O.II 'Joodse Raden' opgericht, die samengesteld werden uit joden, die over het algemeen het vertrouwen van de joodse gemeenschap genoten. De Joodse Raden moesten een soort zelfbestuur vormen van de joodse gemeenschappen en de problemen die binnen deze geisoleerde gemeenschappen ontstonden, zoveel mogelijk opvangen. Dat de Joodse Raden later zouden worden gedwongen om mee te werken aan de deportatie van de joden naar de Duitse vernietigingskampen, kon nog bijna niemand geloven. De leden van de Joodse Raden hadden ongetwijfeld van het begin af aan het oprechte streven hun medevervolgden zoveel mogelijk te helpen in hun maatschappelijke noden. Dat ze daarbij door de Duitsers steeds meer werden misbruikt om het vernietigingsprogramma uit te voeren was een drama, waarvan niet-gedeporteerden de gruwelijkheid pas ten volle gingen beseffen toen het zich al had voltrokken.

Junker

Adellijke Duitse (voornamelijk Pruisische) grootgrondbezitter. De Junkers vormden een aparte stand. Voorzover zij niet hun landerijen bestuurden, zochten zij zich een carriere in het leger, de ambtenarij of de diplomatie. Zij gedroegen zich veelal als feodale heersers. Na de Tweede Wereldoorlog is het Junkerdom als stand verdwenen. De grond werd door de DDR (Deutsche Demokratische Republik) onteigend en verdeeld onder de kleine boeren.

Terug naar de Index

- K -

Hoofdstad van de Oekraine. In september 1941 werd Kiew door het Duitse 6e leger omsingeld, maar Stalin verbood ontruiming. Op 19 september werd de stad door de Duitsers ingenomen en tot 26 september vond de slag om Kiew plaats, waarbij het Sowjet-Zuidwestfront vrijwel geheel werd vernietigd en de Duitsers volgens eigen opgave 665.000 (volgens de Sowjetunie 175.000) krijgsgevangenen maakten. De Slag om Kiew vertraagde echter de opmars van de Duitsers, een van de oorzaken waardoor zij Moskou niet voor de winter bereikten. Kiew werd op 6 november 1943 door het 38e leger van de Sowjetunie heroverd.

Koersk

Stad in de voormalige Sowjetunie. Op 5 juli 1943 begon onder de codenaam 'Fall Zitadelle' bij Koersk het laatste Duitse offensief aan het Oostfront; het was de bedoeling de Sowjetlegermacht in de sector Koersk te omsingelen en te vernietigen, waarna een opmars naar Moskou mogelijk zou zijn. De opzet mislukte.

Kristallnacht

De nacht van 9 op 10 november 1938, waarin in Duitsland een grootscheepse pogrom tegen de joden plaatsvond. Nadat een jonge Poolse jood in Parijs op 7 november 1938, uit woede over nazi-maatregelen tegen Poolse joden in Duitsland, een Duitse diplomaat had neergeschoten (die twee dagen later aan zijn verwondingen bezweek), werd onder het mom van een 'spontane volksreactie' in Duitsland een massale pogrom georganiseerd. Ruim 20.000 joden werden opgepakt, van wie er ca. 10.000 naar het concentratiekamp Buchenwald werden gezonden: synagogen, joodse begraafplaatsen, woningen en winkels werden vernield en in brand gestoken. SA-lieden en hun helpers sloegen zoveel ruiten kapot, dat de straten vaak bezaaid lagen met glas; vandaar de naam 'Kristallnacht'.

Terug naar de Index

- L -

LKP, illegale organisatie in Nederland die in de tweede helft van 1943 tot stand kwam door centralisatie van reeds bestaande knokploegen en het stichten van nieuwe KP's. De LKP hield zich voornamelijk bezig met gewapende overvallen ('kraken') op distributiediensten, bevolkingsregisters en Gewestelijke Arbeidsbureaus, alles ten bate van de LO. Later verrichtte men ook sabotagedaden en werden er overvallen op gevangenissen gepleegd. Elke KP telde 6 tot 15 man en er waren vele tientallen van zulke ploegen, verspreid over heel Nederland. Veel KP'ers zijn gefussileerd of bij acties gesneuveld. De LKP ging in 1944 behoren tot de Binnenlandse Strijdkrachten (BS).

Leningrad

Grote stad in de voormalige Sowjetunie. De strijd om en het belg van Leningrad begon in september 1941 en duurde tot 19 januari 1944. Begin september 1941 hadden de Duitse legers de stad vrijwel geheel omsingeld, waardoor zij eigenlijk niet meer kon worden bevoorraad. De verdediging van Leningrad werd aan generaal Zjoekow toevertrouwd. Nog in september bestormden de Duitsers de stad, maar ondanks de inzet van de pantserdivisies mislukte de Duitse actie. Hierop trachtten de Duitsers Leningrad tot overgave te dwingen door de stad uit te hongeren. Verscheidene pogingen, van beide zijden, om verandering in de vrij stabiele situatie te brengen mislukten. Pas op 19 januari 1944 slaagde het Rode Leger erin de Duitsers terug te drijven en daarmee Leningrad te ontzetten.

LO

Afkorting van Landelijke Organisatie voor Hulp aan Onderduikers in Nederland, ontstond in de zomer van 1942 uit een initiatief van de Winterswijkse huisvrouw Helena Theodora Kuipers-Rietberg ('tante Riek') en de gereformeerde predikant ds.Frits Slomp ('Frits de Zwerver'). De LO zorgde ervoor dat joden en personen die door de 'Sicherheitspolizei' werden gezocht of zich aan de 'Arbeitseinsatz' of krijgsgevangenschap wilden onttrekken, een onderduikadres kregen en werden voorzien van distributiebescheiden, valse papieren en geld. De LO groeide uit tot een organisatie waarbij tienduizenden betrokken waren en waardoor honderduizenden onderduikers uit handen van de Duitsers konden blijven. Honderden medewerkers van de LO zijn geëxecuteerd of gestorven in concentratiekampen. De LO werkte nauw samen met de LKP.

Terug naar de Index

- M -

Benaming voor de periode februari-maart 1933, waarin Hitler er d.m.v. schijnbaar nog wettige verordeningen in slaagde in Duitsland volledig de macht aan zich te trekken. De belangrijkste instrumenten daarvoor waren een 1 dag na de Rijksdagbrand (27 februari 1933) aangenomen noodwet, die opschorting van alle grondrechten inhield en zo het Derde Rijk twaalf jaar lang op een permanente uitzonderingstoestand grondvestte, alsmede een in het kielzog daarvan op 24 maart 1933 aangenomen 'Ermachtigungsgesetz' dat de regering volmachten gaf om in geval van nood buiten het parlement om maatregelen te nemen.

Maginotlinie

Onaantastbaar geacht stelsel van grote en kleine verdedigingswerken in het noordoosten van Frankrijk, langs de grens met Duitsland. De linie, gebouwd in de periode 1927-1936 en genoemd naar de Franse minister van defensie A.Maginot, bestond voornamelijk uit forten, kazematten en tankversperringen. Er was voortdurend een bezetting van parate troepen. De geringe waarde van de linie bleek in 1940. Secondaire Duitse aanvallen op de linie bonden de Franse troepen, terwijl de Duitse opmars om de linie heen, via België en Luxemburg, verliep.

Mein Kampf

Hitlers autobiografie en politiek-ideologisch testament. Het eerste deel van dit werk schreef hij van april tot december 1924 in de vesting Landsberg, waar hij slechts deze periode uitzat van een vestingstraf van 5 jaar wegens zijn (mislukte) putsch tegen de Beierse regering in Munchen op 8 november 1923. In 1926 verscheen het tweede deel, 'De nationaal-Socialistische Beweging'. De van 1930 verschenen standaardeditie van 'Mein Kampf' bevatte beide delen. In het eerste deel rekende hij af met zijn jeugd in Oostenrijk, dat hij een door joden en marxisme verzwakte, gedegenereerde staat noemde, waar hij fervent antisemiet werd. Hij fulmineerde er verder in tegen academische studies en de parlementaire democratie en stelde dat het Duitse volk slechts door een van God gegeven leiderschap zijn raciale identiteit en suprematie in Europa kon herwinnen, waarna het 'Lebensraum' in het oosten van Europa moest zoeken. De joden, die volgens hem de parasieten, verleiders en verraders van het Duitse volk waren en schuld hadden aan de nederlaag de Centralen in 1918, moesten volledig uitgebannen worden. In het tweede deel van Mein Kampf werden vele van zijn argumenten herhaald en/of uitgebreid, met speciale nadruk op het belang van een sterk, op oratorische kwaliteiten gebaseerd leiderschap en op de rol van de SA. Deze beweging binnen de door hem ontworpen structuur van de NSDAP diende het geweld van communistische zijde met geweld te beantwoorden.

Militair Gezag

Gezag dat in de periode 1944-1946 door militairen en onder de wapenen geroepen burgers onder leiding van generaal Kruls in Nederland werd uitgeoefend. Gebieden die door de Duitsers waren ontruimd, werden in bijzondere staat van beleg verklaard. Dit was bij Koninklijk Besluit geregeld. Het Militair Gezag trad op in plaats van de regering in ballingschap. De grondwettelijke status van het Militair Gezag was onduidelijk.

mobilisatie

Het in staat van oorlog brengen van de strijdkrachten, in de verwachting dat spoedig de oorlog kan uitbreken.

Molotov, Wjatsjeslaw M.

Sowjetrussisch politicus. Na de Oktoberrevolutie werkte hij nauw samen met Stalin, met wie hij gemeen had dat hij meer een man van de daad dan een denker was. Ook nadat Stalin de absolute heerschappij had veroverd, behield hij diens volle vertrouwen. In 1930 werd hij benoemd tot premier en in 1939 belastte Stalin hem tevens met de functie van minister van buitenlandse zaken, in welke hoedanigheid hij in augustus 1939 met Von Ribbentrop het niet-aanvalsverdrag tussen Duitsland en de Sowjetunie ondertekende. Tijdens W.O.II, toen Stalin de belangrijkste functies aan zich trok, was hij naast vice-premier tevens vice-voorzitter van het uit 5 man bestaande staatscomite van defensie. Met Stalin nam Molotov deel aan de conferenties van Teheran (dec.1943), Jalta (febr.1945) en Potsdam (juli 1945), bij welke gelegenheden het Westen hem leerde kennen als een uiterst taaie onderhandelaar.

Moskou, Conferentie van

Gehouden van 12 tot 16 augustus 1942, eerste topconferentie van de westelijke en oostelijke geallieerden. Nadat de Engelsen en Amerikanen hadden besloten dat zij hun eerste offensief in Noord-Afrika zouden beginnen en niet op het vasteland van Europa, het 'tweede front', reisde Churchill op aandringen van de Britse ambassadeur in Moskou naar de Sowjetunie om Stalin te ontmoeten.

Munchen, Conferentie van

Gehouden op 29 september 1938; deelnemers waren de regeringsleiders en ministers van buitenlandse zaken van Groot-Brittannië, Frankrijk, Duitsland en Italië. Het initiatief kwam van Mussolini, aan de orde was de kwestie van het Tsjechoslowaakse Sudetenland. De deelenemers kwamen snel tot overeenstemming: Tsjecoslowakije zou grensgebieden waarvan de bevolking voor meer dan de helft uit 'Volksduitsers' bestond, aan Duitsland afstaan. Tevens zou Tsjechoslowakije later zekere, nader te bepalen gebieden aan Hongarije en Polen moeten overdragen. Voor het restant van Tsjechoslowakije zouden de grote mogendheden zich dan garant stellen. De Franse en Britse regeringsleiders, Daladier en Chamberlain, kwamen aan Hitlers eisen tegemoet omdat ze meenden daarmee de vrede te redden. Dat ze op deze conferentie door Hitler werden bedrogen, bleek in maart 1939, toen Hitler onverhoeds het restant van Tsjechoslowakije liet bezetten.

Munchen, Verdrag van

Op 29 september 1938 tussen Groot-Brittannië, Frankrijk, Duitsland en Italië gesloten Verdrag waarin de resultaten van de conferentie van Munchen zijn vervat.

Mussert, Anton A.

(1894-1946), Nederlands politicus. Eind 1931 richtte hij met Van Geelkerken de 'Nationaal-Socialistische Beweging' (NSB) op, waarvan hij 'algemeen leider' werd. In het midden van de jaren 30 had de NSB vrij veel invloed; bij de statenverkiezingen in 1935 behaalde zij 8% van de stemmen. Daarna daalde de populariteit van de NSB. In die tijd vond een koerswijziging plaats: de NSB en haar leider gingen zich meer op Hitler en minder op Mussolini oriënteren. In mei 1940 dook Mussert onder en voorkwam daarmee internering. Na de Nederlandse capitulatie verklaarde hij zich terstond bereid tot samenwerking met de bezetter. Herhaaldelijk maar tevergeefs stelde hij Hitler voor 1 staat te vormen uit Nederland, België en Noord-Frankrijk, waarvan hij de leider zou zijn; deze staat zou onderdeel van een nieuw Europa onder Duitse hegemonie vormen. Op 12 december 1941 legde Mussert een persoonlijke eed van trouw aan Hitler af. In 1942 werd hij tot 'leider van het Nederlandse volk' benoemd, een inhoudloze titel. Hij verzette zich tegen een stroming binnen en buiten de NSB om Nederland in het Duitse Rijk te laten opgaan. Nog in begin 1945 royeerde hij belangrijke voorstanders van die richting, namelijk Van Geelkerken en Rost van Tonningen, uit de NSB. In het algemeen speelde Mussert geen voorname rol in de oorlog; zijn optreden bleef doorgaans beperkt tot oproepen aan het Nederlandse volk om dienst te nemen bij vrijwilligerslegioenen die aan het Oostfront streden. Op 7 mei 1945 werd Mussert gearresteerd; wegens landverraad, hoogverraad en hulp aan de vijand werd hij ter dood veroordeeld en gefussileerd.

Mussolini, Benito

(1883-1945), Italiaans fascistisch politicus. Na W.O.I richtte hij eenaantal 'Fasci di combattimento' op (strijdgroepen), het startpunt van het Italiaanse en internationale fascisme. In 1921 werd hij de leider van de 'Partito Nazionale Fascista' (PNF), die na de 'Mars naar Rome' (okt.1922) de regeringsmacht veroverde. Als minister-president introduceerde Mussolini met behoud van de monarchie een nationalistische dictatuur met vele totalitaire kenmerken, waarin hij zichzelf ontwikkelde tot de charismatische leider (il Duce) die steefde naar herleving van de Italiaanse grandeur als Middellandse-Zeemogendheid. Na de verovering van Abessinië (Ethiopië) in 1935-1936 nam hij aan de zijde van Franco deel aan de Spaanse burgeroorlog. In 1939 bezette hij Albanië. Intussen was uit zijn toenadering tot Hitler-Duitsland de As Rome-Berlijn ontstaan, waardoor Italië geheel in Duits vaarwater verzeild raakte en werd meegesleept in de catastrofe van W.O.II. Na de geallieerde landingen op Sicilië werd Mussolini op 25 juli 1943 door de Grote Fascistische Raad opzij gezet, waarop de koning hem ontsloeg en liet arresteren. Op 12 sept.1943 door de Duitsers bevrijd uit zijn gevangenis op de Gran Sasso in de Abruzzen, werd hij 3 dagen later onder Duits toezicht staatshoofd van de Sociale Republiek gevestigd in Gargnano aan het Gardameer. Toen hij in april 1945 bij het dreigen van de Duitse capitulatie ppogde uit te wijken naar Zwitserland, werd hij vlak vor de grens door Italiaanse partizanen dodgeschoten, samen met zijn maitresse Clara Petacci.

Terug naar de Index

- N -

Bevel van eind september 1941 dat beoogde de bevolking in de bezette gebieden, met name Nederland, België en Frankrijk, te intimideren. Op grond van deze verordening dienden alle van verzet verdachte personen, wier veroordeling tot de doodstraf niet waarschijnlijk was, ter veroordeling en als bestraffing 'bei Nacht und Nebel' naar Duitsland te worden gedeporteerd. Ca. 7000 arrestanten zijn op deze wijze in concentratiekampen beland.

nationaal-socialisme (kort)

Politieke en sociale stroming, na de Eerste Wereldoorlog in Duitsland ontstaan onder invloed van de ontreddering van de na-oorlogse jaren. Het nationaal-socialisme is verwant aan het fascisme.

nationaal-socialisme (uitgebreid)

Autoritaire politieke stroming. De 'ideologie' van het nationaal-socialisme is geen theoretisch sluitend systeem, maar een verzameling opvattingen en sentimenten. Kenmerkend is de afwijzing van zowel liberalisme als socialisme en communisme. Voorts wordt er een zeer zware nadruk op begrippen als land, volk en natie gelegd, terwijl deze begrippen in feite mythisch worden geduid. Macht wordt verheerlijkt en in laatste instantie wordt beperking van macht als een teken van zwakte beschouwd. In het nationaal-socialistische denken ontbreekt nooit een tegenstander, die zich binnen de politieke eenheid bevindt en die onvermoeibaar bestreden moet worden. Het Duitse nationaal-socialisme, afgezien van de praktijk kenbaar uit 'Mein Kampf' van Adolf Hitler (1925) en 'Der Mythos des 20. Jahrhunderts' van Alfred Rosenberg (1930), verwierp de parlementaire democratie van de Weimar-republiek, een opvatting die goed aansloot bij de wijdverbreide gevoelens van teleurstelling over de ineenstorting van het Duitse Keizerrijk. Daarvoor in de plaats moest een Duits rijk komen met een sterke man aan het hoofd. Deze, de 'Fuhrer' of leider, had alle beslissingsbevoegdheid en was in feite aan niets en niemand verantwoording verschuldigd ('Fuhrerprinzip'). De Fuhrer werd geacht de wil van de Duitse 'volksgemeenschap' te vertegenwoordigen; hij vaardigde geen wetten uit, maar nam maatregelen. Nadat Hitler aan de macht was gekomen, werd het 'Totalitatsprinzip' geformuleerd: niet alleen het politieke leven diende van het nationaal-socialisme en de beslissingen van de nazi-overheid te worden doordrongen, maar heel de maatschappij, ook bijvoorbeeld wetenschap en cultuur. Het 'echte' Duitse volk behoorde tot het Arische 'ras' en was op een mythische wijze met het woongebied verbonden (Blut und Boden-theorie). Dit woongebied moest groot zijn (de roep om 'Lebensraum'); in het 'Germanisches Reich deutscher Nation', ook wel Groot-Duitsland geheten, zouden niet-Ariërs het Arische 'Herrenrasse' als horigen moeten dienen. Joden werden als de erfvijand van het Arische ras beschouwd. Een heftig anti-semitisme behoorde tot de wezenlijke bestanddelen van het Duitse nationaal-socialisme en zou uiteindelijk tot systematische jodenvernietiging leiden. Met betrekking tot het economische leven verwierp het nationaal-socialisme zowel kapitalisme als socialisme, het eerst omdat het neerkwam op de plutocratie, heerschappij van het geld, het tweede omdat het klassenstrijd predikte in plaats van eenheid van de 'volksgemeenschap'. Het nationaal-socialisme wenste een sterk corporatief systeem met een diepgaand overheidsingrijpen en naar het bleek, met behoud van de particuliere eigendom. Op het culturele vlak werden zekere kunstuitingen afgewezen, omdat ze van een 'joodse' of 'ontaarde' geest zouden getuigen. 'Joodse smetten' zouden ook op bepaalde wetenschappelijke opvattingen rusten. Verwerpelijke denkbeelden waren voorts afkomstig van communisten, socialisten, democraten, vrijmetselaars en christenen. De vrouw, tenslotte, werd geenszins gelijkwaardig aan de man geacht. Zij diende niet buitenshuis te werken, al werd later ter wille van de oorlogsproduktie van dit standpunt afgeweken. De taak van de Arische vrouw was de voortbrenging van Arische kinderen. Verscheidene uitgangspunten van het nationaal-socialisme zijn in de praktijk van nazi-Duitsland verlaten of gewijzigd.

nationalisme

Voorliefde voor de eigen nationaliteit en daaruit voortvloeiend het streven de identiteit van het eigen land te bevorderen en te benadrukken. Nationalisme gaat meestal gepaard met een zekere superieure afkeer van het vreemde.

nazi's

Afkorting van 'national-sozialisten'. Zie verder 'nationaal-socialisme'.

Nederland, Inval in

In de vroege ochtend van 10 mei 1940 werd Nederland zonder oorlogsverklaring door Duitse troepen overvallen. Ofschoon het Nederlandse leger slecht bewapend en slecht geoefend was, wist het de Duitsers bij de Grebbelinie en bij Kornwerderzand, de toegang tot de Afsluitdijk, sterke tegenstand te bieden. Een operatie van Duitse parachutisten bij Den Haag, die tot doel had het regeringscentrum te bezetten en het staatshoofd gevangen te nemen, werd verijdeld. Wel staken de Duitsers bij Zwijndrecht en over de Moerdijkbruggen de grote rivieren over, zodat zij weldra in Rotterdam stonden. Om de Nederlandse tegenstand, die de Duitse opmars vertraagde, te breken werd Rotterdam in de namiddag van 14 mei door de 'Luftwaffe' gebombardeerd. Daar de Duitsers dreigden ook andere steden te bombarderen en effectieve hulp van Engeland en Frankrijk uitbleef, zag generaal Winkelman zich genoodzaakt nog op 14 mei te capituleren. In Zeeland werd de strijd echter onder Frans commando tot 19 mei voortgezet. Koningin Wilhelmina en kroonprinses Juliana waren inmiddels met het kabinet naar Engeland uitgeweken. Ook het grootste deel van de Nederlandse Marine en koopvaardijvloot ontkwam naar geallieerde havens. Aanvankelijk namen de Duitsers een milde houding tegenover de Nederlanders aan, omdat ze hen als 'Germaans broedervolk' beschouwden. Naast het militaire bestuur van generaal Christiansen kreeg Nederland een burgerlijk bestuur onder rijkscommissaris Seyss-Inquart. De liquidatie van de Nederlandse instellingen en de gelijkschakeling in nazi-zin verliepen dan ook zeer geleidelijk. Wel werden al snel maatregelen genomen tegen joden, hetgeen leidde tot een protest van de Nederlandse, met name Amsterdamse bevolking, de Februaristaking van 1941. Toen uit gevangenschap ontslagen Nederlandse militairen opnieuw als krijgsgevangenen zouden worden afgevoerd, reageerde de bevolking weer met proteststakingen (april-mei 1943). In het kader van de Arbeidsinzet werden vele duizenden Nederlanders gedwongen in Duitsland te werken; van hen vonden 27.000 de dood. Met uitzondering van de NSB onder ir.Mussert werden tenslotte alle partijen verboden. De aanhang van de NSB bleef beperkt. Wel meldden enkele tienduizenden Nederlanders zich aan voor dienst bij de SS. Tegelijk ontstond er een verzetsbeweging, die allengs groeide en onder meer een rijk geschakeerde illegale pers verzorgde. De bevrijding van Nederland begon in september 1944, toen Amerikaanse troepen Limburg en Engelse troepen Brabant binnenrukten, maar was pas op 5 mei 1945 een feit. Dat de bevrijding zo lang op zich liet wachten, was een rechtstreeks gevolg van de nederlaag die de geallieerden in de Slag om Arnhem, onderdeel van Opratie Market Garden (medio sept.1944), leden. Ter ondersteuning van deze operatie was door de Nederlandse regering in ballingschap een spoorwegstaking uitgeroepen, die uiteindelijk tot voedselschaarste in het westelijke dichtsbevolkte deel van het land leidde. In de zgn Hongerwinter stierven ruim 16.000 Nederlanders door gebrek aan voedsel en brandstof. Als direct gevolg van W.O.II verloren meer dan 200.000 Nederlanders het leven, onder wie bijna 100.000 joden die werden gedeporteerd, en 3000 mannen en vrouwen die werden geëxecuteerd.

Nederlandse Unie

Politieke groepering die op 24 juli 1940 werd opgericht. De Unie beoogde, onder erkenning van de politieke veranderingen in Europa en in samenwerking met de Nederlandse autoriteiten en die van de bezetter, een sterk corporatief getinte maatschappij op te bouwen op basis van de breedst mogelijke nationale samenwerking. De beweging kreeg een enorme aanhang, op haar hoogtepunt zelfs ca. 1 miljoen aanhangers die in de Unie het enige alternatief voor een machtsovername door de NSB zagen, welke zich dan ook fel tegen de Unie keerde. Ofschoon de Unie zich niet van het koningshuis distantieerde en de anti-joodse mattregelen van de bezetter bekritiseerde, verloor zij later veel aanhang toen haar defaitisme t.o.v. de corporatieve instelling en haar minachting voor de parlementaire democratie steeds duidelijker werden. Toen de Unie na de Duitse inval in de Sowjetunie weigerde volledig partij te kiezen door leden te leveren voor een gezamenlijk 'legioen', gevormd door NSB, Nationaal Front en de Unie, werd de beweging in december door de bezetter opgeheven. Ondanks de dubieuze rol van de Unie in de oorlog bekleedden de leden van het oprichtingsdriemanschap (J.Linthorst Homan, L.Einthoven en J.E.de Quay) na mei 1945 elk nog zeer hoge Nederlandse overheidsfuncties.

Neurenberger wetten

Drie wetten die een verdere nazificatie van Duitsland teweegbrachten en die ter gelegenheid van een partijdag van de NSDAP in Neurenberg op 15 september 1935 werden afgekondigd. De eerste twee wetten waren tegen de Duitse joden gericht. Ze verboden huwelijken en zelfs buitenechtelijke betrekkingen tussen joden en onderdanen van 'Duits of aanverwant bloed'. Voorts werd een wettelijk onderscheid tussen 'Staatsangehorigen' en 'Reichsburger' gemaakt, waarbij de laatsten alleen personen van Duits of aanverwant bloed konden zijn; dezen moesten bovendien het Duitse volk en het 'Reich' aantoonbaar trouw dienen. 'Reichsburger' hadden in tegenstelling tot 'Staatsangehorigen' niet alleen plichten, maar ook rechten. Door deze wet verloren de Duitse joden hun burgerrecht. De derde wet bepaalde dat de hakenkruisvlag voortaan de officiële vlag van het 'Reich' was. Het was joden verboden deze vlag uit te steken. Volgens de bepalingen van de Neurenberger wetten was iemand met drie of vier joodse grootouders jood; een persoon met een of twee voljoodse grootouders heette joods 'Mischling'.

Neurenbergse processen

Serie processen die in de periode 1945-1949 tegen oorlogsmisdadigers van het Derde Rijk werden gehouden. De juridische grondslag hiervan vormde het Verdrag van Londen, dat op 8 augustus 1945 tussen de VS, Frankrijk, Engeland en de Sowjetunie werd gesloten en waartoe later negentien andere landen toetraden. Dit verdrag bevatte het 'Handvest van Neurenberg'. In de processen werden drie soorten misdrijven onderscheiden: misdrijven tegen de vrede (het leveren van een wezenlijke bijdrage aan een aanvalsoorlog die in strijd met internationale verdragen enz. is), misdrijven tegen de menselijkheid (volkerenmoord bijv.) en oorlogsmisdrijven (schendingen van het oorlogsrecht). Ook de verdachten kunnen grofweg in 3 categorieën worden ondergebracht: de hoogste militairen (Donitz, Jodl, Keitel en Raeder), de hoogste ambtenaren (Fritsche, Funk, Von Neurath, Von Papen, Schacht en Speer) en tenslotte topfunctionarissen die direct uit de nazi-partij waren voortgekomen (Bormann, Frank, Frick, Goring, Hess, Kaltenbrunner, Von Ribbentrop, Rosenberg, Sauckel, Von Schirach, Seyss-Inquart en Streicher). Daarnaast werd onderzocht of de Rijksregering, de leiding van de NSDAP, het oppercommando van de strijdkrachten, de generale staf, SS, SD, SA en Gestapo als misdadige organisaties moesten worden aangemerkt. De 4 staten van het verdrag van Londen leverden elk 1 rechter en aanklagers voor het Internationaal Militair Gerechtshof te Neurenberg, dat op 20 november zijn taak begon. Het wees op 1 oktober 1946 zijn laatste vonnis. Van de genoemde verdachten werden er 12 ter dood veroordeeld, 3 vrijgesproken en de overige tot gevangenisstraffen tussen 10 jaar en levenslang veroordeeld. Gestapo, SS, SD en de leiding van de NSDAP werden tot misdadige organisaties verklaard.

neutraal

Onzijdig; niet behorend tot een of andere partij.

neutraliteit

Toestand van neutraal zijn, onzijdigheid in internationale conflicten. Een land dat een politiek van neutraliteit voert, toont in tijd van oorlog geen voorkeur voor 1 der strijdende partijen, en verleent geen steun aan een der partijen.

NSB

Afkorting van Nationaal-Socialistische Beweging, Nederlandse fascistische, later nazistische politieke partij. De NSB werd op 14 december 1931 door ir.A.Mussert en C.van Geelkerken opgericht, waarbij Mussert zich met de titel 'algemeen leider' tooide. Het Program van 1931 verlangde een krachtige regering en invoering van het corporatisme, maar repte niet van rassenleer of antisemitisme. In die zin stond de NSB aanvankelijk dichter bij het Italiaanse fascisme dan bij het Duitse nazisme. Begunstigd door de ongekend lang voortdurende economische crisis behaalde de NSB bij de Statenverkiezingen van april 1935 bijna 8% van de stemmen en op 1 januari 1936 telde de partij 52.000 leden. Daarna ging het met de NSB echter snel bergafwaarts. Bij de kamerverkiezingen van mei 1937 kreeg zij 4,2% van de stemmen, later nog minder. Ook het ledenaantal toonde een scherpe daling. Dat was niet alleen het gevolg van acties tegen de NSB, ondernomen door politieke partijen, vakbonden en kerken, maar ook van de veranderde oriëntering van de NSB zelf. Vanaf 1935 steunde zij de agressieve politiek van Italië en Duitsland en in 1937 werd het antisemitisme onderdeel van de partijbeginselen. Voorts werd getracht de beweging 'volkse' trekken te geven. In mei 1940 werden duizenden NSB'ers op last van de Nederlandse regering geinterneerd; ze werden door de bezetter bevrijd. Binnen de NSB werd nu de vraag zeer actueel of Nederland in een 'Germaanse' gemeenschap moest opgaan, zoals de SS-richting bij monde van Rost van Tonningen voorstond, dan wel een aparte eenheid in een groter verband moest vormen. Dat laatste was het standpunt van Mussert; hij wenste dat Nederland, België en Noord-Frankrijk onder zijn gezag tot 1 staat zouden worden verenigd. Deze nieuwe staat zou dan deel uitmaken van een verenigd Europa onder Duitse leiding. Ofschoon de NSB na 1941 de enig toegestane partij was en Mussert de overigens lege titel 'leider van het Nederlandse volk' mocht voeren, bleef het politieke belang van de partij in de oorlog uiterst beperkt. De leden collaboreerden op tal van manieren, door het aanvaarden van bestuursfuncties bijvoorbeeld, of door het lidmaatschap van de Waffen-SS, dit laatste doorgaans voor de strijd aan het Oostfront. Zeer veel NSB'ers traden tot de paramilitaire Landwacht toe. Bij de bevolking was de NSB allerminst geliefd en op 'Dolle Dinsdag' viel NSB'ers dezelfde behandeling als Duitsers ten deel. Na de oorlog werd de NSB opgeheven; veel leden werden geinterneerd en moesten zich later voor de rechter verantwoorden. Voornaamste organen van de NSB waren 'Volk en Vaderland' en 'Het Nationale Dagblad'; in navolging van de NSDAP had de NSB een geuniformeerde knokploeg, de WA (Weerbaarheidsafdeling).

NSDAP

Afkorting van 'Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei, Duitse politieke partij die een Duitse versie van het fascisme vertegenwoordigde. De NSDAP was voortgekomen uit de Deutsche Arbeiterpartei, die in 1919 door nationalisten te Munchen was opgericht. Van deze partij werd Hitler lid; hij kreeg er spoedig de macht in handen en herdoopte haar in 1921 tot NSDAP. In 1922 werd de SA opgericht, de 'Sturmabteilung', in feite knokploegen van in bruin hemd en uniform gestoken partijleden. In de putsch van november 1923 trachtten Hitler en de zijnen de Beierse regering omver te werpen, hetgeen mislukte: Hitler kreeg vestingstrafen de NSDAP werd verboden. Zijn straf uitzittend werkte Hitler aan zijn 'Mein Kampf', dat het nazi-geschrift bij uitstek zou worden. In 1925 richtte Hitler de NSDAP opnieuw op en in hetzelfde jaar werd uit de SA een lijfwacht van Hitler gevormd, de 'Schutzstaffel' (SS), die later een grote greep op partij en staat zou krijgen. In 1926 kreeg de NSDAP een jeugdbeweging, de 'Hitlerjugend' voor jongens en de 'Bund Deutscher Madel' voor meisjes. Tot 1929 behaalde de NSDAP bij de verkiezingen voor de Rijksdag doorgaans een tiental zetels, maar de economische crisis die in 1929 begon, deed velen, vooral uit de failliete middenstand, op de nazi-partij stemmen. In september 1930 kreeg de NSDAP 18,3% van de stemmen en 107 zetels, in juli 1932 37,4% (230 zetels) en iets minder bij de verkiezingen van november 1932: 33,1% en 196 zetels. In ieder geval was de NSDAP de grootste Duitse partij geworden, al had zij niet de meerderheid. Het was dan ook geheel volgens de regels van het politieke spel dat Hitler aan de macht kwam. Op 30 januari 1933 werd hij door rijkspresident Hindenburg tot rijkskanselier benoemd. De Rijksdag werd op 1 februari ontbonden en op 5 maart 1933 werden nieuwe verkiezingen gehouden, waarbij de SA de stemgerechtigden intimideerde en de NSDAP 43,9% van de stemmen (288 zetels) kreeg. Samen met het ultrarechtse 'Kampffront Schwarz-Weiss-Rot' had zij de meerderheid in de Rijskdag. Daarin werd reeds op 24 maart een wet aangenomen die de volksvertegenwoordiging uitschakelde en de weg effende voor de dictatuur van Hitler. De communistische en sociaal-democratische partij werden verboden, de NSDAP werd de 'enige draagster van de poltieke wil van het Duitse volk' genoemd. In de zogenaamde Rohm-putsch (30 juni 1934) vermoordde de SS 85 vooraanstaande figuren, onder wie veel nazi's die een andere koers wilden varen dan Hitler voorstond. Door middel van gelijkschakeling doordrong de partij, die in Munchen bleef zetelen, gaandeweg heel het maatschappelijke leven. Men werd geacht lid te zijn van een of meer 'aangesloten verenigingen en nationaalsocialistische beroeps- en standsorganisaties', zoals het 'Deutsche Arbeitsfront', de 'NS-Lehrerbund' en de 'NS-Deutscher Arztebund'. Bijzondere eer gold hun die een laag partijlidmaatschapsnummer (onder 100.000) hadden en dus al lang lid waren; de partij telde in 1930 400.000 leden en in 1932 1.000.000 De jaarlijkse in september gehouden rijkspartijdagen in Neurenberg waren massale manifestaties, waar belangrijke aankondigingen werden gedaan. De laatste rijkspartijdag vond in 1938 plaats. In de oorlog, vooral toen de krijgskansen ten nadele van Duitsland waren gekeerd, nam de invloed van de partij en haar organen, met name de SS, op de bevolking nog verder toe. Bij het 'rijksdagbesluit' van 26 april 1942 werden de laatste beperkingen van Hitlers bevoegdheden opgeheven. Na de Duitse capitulatie in 1945 werden de NSDAP en alle verwante organisaties door de geallieerde bezetters ontbonden.

Terug naar de Index

- O -

Iemand die zich schuil houdt om te ontkomen aan arrestatie of deportatie.

Operatie Barbarossa

Codenaam voor de Duitse inval in de Sowjetunie op 22 juni 1941. De eerste plannen hiertoe werden reeds in augustus 1940 opgesteld. Het definitieve plan werd door Hitler in februari 1941 goedgekeurd. In het plan was sprake van een noordelijke legergroep, die moest oprukken naar Leningrad, een centrale legergroep, bestemd voor Moskou, en een zuidelijke legergroep, die in de richting Don en Kiew moest optrekken. De operatie, die in april 1941 zou beginnen, werd uitgesteld tot juni 1941, omdat Hitler besloot eerst in te grijpen in Joegoslavië en op de Balkan. Dit oponthoud bleek achteraf beslissend te zijn, omdat de veldtocht werd verlengd tot in december en de Duitse legers niet waren toegerust voor de Russische winter. Aanvankelijk verliep de opmars voorspoedig voor de Duitsers. Nadat in de eerste week de Sowjetluchtmacht en eind juli 164 Russische divisies waren uitgeschakeld, kwam de centrale Duitse legergroep begin december 1941 vlak voor Moskou tot stilstand. De overwinning voor de winter met de inname van Moskou, zoals Hitler zich ten doel had gesteld, was niet behaald.

Operatie Fall Gelb

Codenaam voor de Duitse aanval op Nederland, België en Frankrijk. Na herhaald uitstel begon het offensief op 10 mei 1940. Op 5 juni begon de tweede fase van het Duitse offensief, de 'slag om Frankrijk', die met de ondertekening van de wapenstilstand op 22 juni werd besloten

Operatie Infatuate

Codenaam voor de verovering van Walcheren ten behoeve van de opening van de toegang tot de haven van Antwerpen, 1-8 november 1944. Aangezien het grootste deel van het eiland onder water stond als gevolg van geallieerde bombardementen van de dijken, werd op 1 november een amfibische landing uitgevoerd, ondersteund door zee- en luchtstrijdkrachten. Op 8 november werd de laatste Duitse tegenstand gebroken.

Operatie Market Garden

Codenaam voor de geallieerdeluchtlandingsoperatie, begonnen op 17 september 1944, met het doel de bruggen over Maas, Waal en Rijn te veroveren. Bezit van deze bruggen was noodzakelijk om een doorbraak naar de Noordduitse laagvlakte te forceren. De Amerikaanse 101e en 82e luchtlandingsdivisies zouden de bruggen bij Eindhoven en Nijmegen veroveren, terwijl de Britse 1e Airborne-divisie de brug bij Arnhem in bezit zou nemen (operatie Market). Dit moest geschieden om de weg vrij te maken voor de uit België oprukkende grondtroepen van het Britse 2e leger (operatie Garden). De Amerikaanse luchtlandingen verliepen succesvol, maar slechts 1 Brits bataljon slaagde erin een oprit van de brug bij Arnhem te veroveren. Het Britse bruggehoofd raakte door de onverwacht snelle tegenaanvallen van de Duitsers op het oprukkende 2e leger geisoleerd. Hierdoor werd de aanvoer van versterkingen belet. Het restant van het Britse bataljon werd op 21 september gedwongen zich over te geven, terwijl generaal Urquharts Britse divisie op 25 september bevel kreeg zich over de Rijn terug te trekken.

Operatie Overlord

Codenaam voor de geallieerde invasie van West-Europa, namelijk in Normandië in juni 1944. Op 6 juni 1944 (D-day) begon de invasie. Op 12 juni waren de geallieerden erin geslaagd alle bruggehoofden tot 1 doorlopend front met een breedte van ongeveer 100 km en een diepte van 25 km met elkaar te verenigen.

Terug naar de Index

- P -

Het streven naar een duurzame vrede; het principieel afwijzen van iedere vorm van oorlog en zelfs bewapening, als zijnde een kwaad dat bestreden moet worden.

Pan-germanisme

Het streven om alle Germaanse volken te verenigen in 1 rijk. Ten tijde van keizer Wilhelm II van Duitsland (1888-1918) sprak men van 'Alldeutschtum'. Hitler (1933-1945) sprak over het 'Groot-Duitse Rijk', waarin het Duitse volk een leidinggevende positie zou innemen. Het Pan-germanisme heeft het Duitse imperialisme sterk aangewakkerd.

Papen, Franz von

(1879-1969), Duits politicus. President Hindenburg benoemde Von Papen in 1932 tot kanselier en deze nam voor het eerst nazi's in een Duitse Rijksregering op. Hiermee effende hij de weg voor Hitlers 'machtsovername'. In het eerste kabinet van Hitler in 1933 was Von Papen vice-kanselier, maar hij werd al snel tot ontslag gedwongen. Vervolgens was hij ambassadeur van Duitsland in ostenrijk, waar hij de 'Anschluss' voorbereidde, en tenslotte tot augustus 1944 ambassadeur in Turkije. In 1945 werd hij gevangen genomen. Hij stond in Neurenberg terecht en werd daar vrijgesproken, maar een Duitse rechtbank veroordeelde hem tot 8 jaar dwangarbeid. Na twee jaar werd hem het restant van de straf kwijtgescholden.

Pearl Harbor

Amerikaanse marinebasis op het eiland Oahu in de Hawaii Archipel. In de vroege morgen van zondag 7 december 1941 vielen Japanse vliegtuigen onverwacht de Amerikaanse Pacific Fleet aan die grotendeels in Pearl Harbor voor anker lag. De volgende dag verklaarde president Roosevelt Japan formeel de oorlog.

Petain

(1856-1951), Frans maarschalk en staatsman. In W.O.I kreeg hij grote vermaardheid als verdediger van Verdun, waar de Duitsers werden verslagen. Toen W.O.II uitbrak was hij gezant in Spanje. Premier Reynaud riep hem, toen de Franse nederlaag onvermijdelijk scheen, terug naar Frankrijk en benoemde hem op 18 mei 1940 tot vice-premier. Toen Reynaud een maand later aftrad, werd Petain premier en sloot in deze functie de wapenstilstand met Duitsland. De Franse regering vestigde zich te Vichy, waar de Nationale Vergadering Petain op 10 juli benoemde tot 'Chef d'Etat', staatshoofd met nagenoeg dictatoriale volmacht. Petain was een man van 'recht en orde', hij verfoeide de Franse decadentie. Als fervent antisemiet beschouwde hij de joden als de schuldigen van Frankrijks nederlaag. De anti-joodse maatregelen die in het onbezette deel van Frankrijk door de regering Petain werden genomen, waren aanvankelijk scherper dan in het bezette gebied. In 1942 moest hij op last van de Duitsers Pierre Laval weer tot premier benoemen. Daarmee verdween Petain op de achtergrond. Toen Vichy-Frankrijk in november 1942 door de Duitsers werd bezet, was Petains rol geheel uitgespeeld, ook al bleef hij in naam nog staatshoofd. In de zomer van 1944 werd hij door de Duitsers overgebracht naar kasteel Sigmaringen in Duitsland. Na de oorlog keerde hij vrijwillig terug naar Frankrijk, waar hij wegens collaboratie ter dood werd veroordeeld. De Gaulle wijzigde dit vonnis in levenslange gevangenisstraf, waarna Petain werd overgebracht naar het eiland Yeu, waar hij in gevangenschap stierf.

Potsdam, conferentie van

Gehouden van 17 juli tot 2 augustus 1945, de laatste conferentie van de Grote Drie in de Tweede Wereldoorlog. De deelnemers waren Stalin, Truman (Roosevelt was al overleden) en Churchill, die na zijn verkiezingsnederlaag plaats maakte voor Attlee. Gespreksonderwerpen waren vooral de oorlog tegen Japan en de nieuwe grenzen in Europa. De westelijke geallieerden erkenden de facto de bezetting door de Sowjetunie van Centraal- en Oost-Europa met uitzondering van Tsjechoslowakije. Ten aanzien van Duitsland werd de verdeling in 4 bezettingszones bevestigd. Uit elke zone zouden herstelbetalingen in natura naar de bezettende mogendheden moeten vloeien, waarbij de Sowjetunie tevens herstelbetalingen uit Finland, Hongarije, Bulgarije en Roemenië zou ontvangen. Voorts kwamen de denazificatie en de berechting van nazi-oorlogsmisdadigers ter sprake.

propaganda

Het door middel van woord, geschrift en beeld beinvloeden van de publieke opinie. In W.O.II hebben de voornaamste oorlogsvoerenden het belang van propaganda ingezien en er veel zorg aan besteed.

Putten

Dorp in de Nederlandse provincie Gelderland. In de nacht van 30 september op 1 oktober 1944 voerde een Puttense verzetsgroep een aanslag uit op een Duitse legerauto, waarbij een officier omkwam. Als represaille werden 660 mannen tussen 16 en 50 jaar door de Duitsers uit Putten weggevoerd. De meesten kwamen terecht in Neuengamme en daaromheen liggende concentratiekampen. Zeven werden al op 1 oktober bij Putten 'op de vlucht' neergeschoten. De beestachtige behandeling in de concentratiekampen kostte 545 Puttenaren het leven; 87 huizen in het dorp werden in brand gestoken.

Terug naar de Index

- Q -

- R -

Raden, of 'sovjets', vergaderingen van arbeiders- en soldatenvertegenwoordigers in de Sowjet-Unie van na 1917 die te zamen een bestuursraad vormen.

Radio Oranje

Radio-omroep van de Nederlandse regering in ballingschap te Londen, op 28 juli 1940 voor het eerst in de ether. Tot de medewerkers behoorden kapitein Kruls, die militair commentaar gaf en de historicus drs.L.de Jong, die een wekelijkse politieke rubriek verzorgde. In 1942 ging de zeeliedenomroep De Brandaris in Radio Oranje op. Radio Oranje doorbrak het informatiemonopolie van de bezettingsautoriteiten in Nederland en steunde het verzet, onder meer door het uitzenden van codeboodschappen.

Rassenleer

Leer die wetenschappelijk meent aan te tonen dat bepaalde mensenrassen minderwaardig en andere daartegenover superieur zijn. In de 19e en 20e eeuw zijn er verschillende geleerden geweest die dergelijke theorieen hebben trachten uit te denken. Ook het nationaal-socialisme ging ervan uit dat het Germaanse ras ver verheven was boven andere rassen; conclusie was, dat joden en zigeuners uigeroeid moesten worden. Onnodig te zeggen dat al deze 'wetenschappelijke' theorieen over rassen geen enkele grond van werkelijkheid hebben.

Rassenleer, Nazistische

In de pseudo-wetenschappelijke rassenleer van Hitler en de nationaal-socialisten werd de idee van de gelijkwaardigheid van mensen, volken en rassen verworpen. Er zou integendeel een zekere hiërarchie bestaan, waarbij de Ariërs wel de kroon op de ontwikkeling van het menselijke ras vormden. Het woord Arisch, afkomstig uit het Sanskriet (arya=edel), werd en wordt gebruikt om een verwantschap in taal aan te duiden, namelijk die van de Indo-europese talen. In zijn werk 'Mein Kampf' betoogde Hitler dat de Ariërs het enige cultuurscheppende volk waren; in alle beschavingen herkende hij de hand van Ariërs over minder begaafde volken: dit rechtvaardigde de pogingen van de nazi's om de Slavische bevolking van Oost-Europa tot een volk van heloten te reduceren. De joden nu waren de aartsvijanden van de Ariërs; zij trachtten de natuurlijke orde te ondermijnen, onder meer door vermenging van Arisch bloed te bevorderen en het Arische zelfbewustzijn met menslievende denkbeelden te ondergraven. Wat Hitler voor ogen stond, was 'arisering' van Duitsland: de Ariërs, die in de praktijk telkens verschillend werden gedefinieerd, aan de macht en uitstoting van joden. Met haar heftige antisemitisme sloot deze rassenleer sterk bij zowel in Duitsland als elders in Europa sluimerende sentimenten aan. Uiteindelijk zou zij tot systematische vernietiging van 'volksvreemde elementen', Untermenschen, leiden.

Razzia

Het in de regel met geweld en onverwacht optreden van de politie, zowel om opstootjes uiteen te slaan, als het op grote schaal arresteren van misdadigers of staatsgevaarlijke elementen. Berucht zijn vooral de razzia's van de Duitsers in de bezette gebieden, die het doel hadden joodse burgers en tegenstanders van de nazi's te arresteren.

Rijksdagbrand

In de avond van 27 februari 1933 werd het gebouw van de Rijksdag, het Duitse parlement in Berlijn, door een met opzet veroorzaakte brand grotendeels verwoest. Marinus van der Lubbe, Nederlands radencommunist, bekende de brandstichting en werd ter dood veroordeeld, een vonnis dat op 10 januari 1934 ten uitvoer werd gelegd. Voor Hitler vormde de Rijksdagbrand een welkome aanleiding om met de afbraak van de parlementaire democratie te beginnen. Daarom wordt wel verondersteld dat de nazi's de brand zelf hebben gesticht.

Rode Leger

Landmacht van de voormalige Sowjetunie. Het in de Oktoberrevolutie van 1917 ontstane Rode Leger werd in 1937 door Stalins 'Grote Zuivering' vrijwel van zijn hele top beroofd. Van het lagere officierskorps verdween ca. de helft. Dit, gevoegd bij het feit dat Stalin tot op de dag van de Duitse inval (22 juni 1941) weigerde aan zo'n aanval te geloven en alle waarschuwingen van westerse landen en zeer exacte inlichtingen van communistische spionagegroepen in de wind sloeg, maakte dat het niet slecht getrainde (maar wel ouderwets bewapende) Rode Leger geheel onvoorbereid was op de Duitse 'Blitzkrieg'.

Roosevelt, Franklin D.

(1882-1945), Amerikaans staatsman. In 1921 werd hij getroffen door kinderverlamming, waardoor hij zich enige jaren uit de politiek moest terugtrekken. In 1932 won hij met grote meerderheid de presidentsverkiezingen en zou daarna als eerste driemaal worden herkozen. Ter bestrijding van de in 1929 ingetreden economische crisis ontvouwde hij in 1933 een groots opgezet programma tot hulpverlening van staatswege, samengevat onder de naam 'New Deal'. Al aan het eind van de jaren 30 onderkende Roosevelt het gevaar van de situatie in Europa. In weerwil van de isolationistische politiek van de VS slaagde hij erin tijdens het begin van W.O.II steun te geven aan Groot-Brittannië. In maart 1941 kwam het tot de Lend-Lease-Act, de Leen- en Pachtwet, waarbij de president gemachtigd werd aan ieder land welks verdediging hij van vitaal belang achtte voor de veiligheid van de VS, oorlogsgoederen te leveren zonder contante betaling. In augustus 1941 voerde hij voor de kust van Newfoundland besprekingen met Churchill, die resulteerden in het Atlantic Charter. Nadat de Japanse aanval op Pearl Harbor op 7 december 1941 hem in staat had gesteld de VS daadwerkelijk aan de oorlog te laten deelnemen, toonde hij zich een bekwaam leider van zijn volk en een goede organisator van de oorlogindustrie. Van groot belang waren zijn conferenties met Churchill in Washington (juni 1942 en mei 1943), Casablanca (januari 1943) en Quebec (augustus 1943 en september 1944), met Chrurchill en Tsjang Kai-sjek in Cairo (november 1943), met Churchill en Stalin in Teheran (december 1943) en Jalta (februari 1945). Twee maanden na de laatstgenoemde conferentie, waar hij al een fysiek aangeslagen indruk maakte, stierf hij plotseling, op 12 april 1945.

Rost van Tonningen, Meinoud M.

(1894-1945), Nederlands financier en politicus; vooraanstaande figuur in de NSB. Tijdens zijn verblijf in Oostenrijk voor de Volkenbond kwam hij met het nationaal-socialisme in aanraking; terug in Nederland, in 1936, werd hij lid van de NSB en hoofdredacteur van het NSB-orgaan 'Het nationale Dagblad'. In juli 1940 werd hij door de Duitse bezetter tot commissaris voor de 'marxistische partijen' en de Arbeiderspers benoemd. Het was de bedoeling dat hij van de SDAP een nazi-massapartij zou maken, maar daarin slaagde hij niet. Het jaar daarop werd hij president van de Nederlandsche Bank en secretaris-generaal van Financiën. In de NSB stond hij tegenover Mussert, omdat hij een aanhanger van Himmlers groot-Germaanse politiek was. Bovendien deelde hij het heftige antisemitisme en antiklerikalisme van Himmler. Na de bevrijding werd hij gearresteerd. In de gevangenis van Scheveningen pleegde hij voor de aanvang van het proces tegen hem zelfmoord.

Terug naar de Index

- S -

Afkorting van 'Sturmabteilung', bruin geuniformeerde, op militaire leest geschoeide knokploegen van de NSDAP. Het geweld en de straatterreur van de SA, die in 1933 300.000 leden telde, hebben in belangrijke mate bijgedragen tot het slagen van Hitlers 'Machtubernahme'. Toen de SA onder bevel van SA-Stabchef Ernst Rohm vooral ook in de ogen van de Reichswehr te machtig dreigde te worden, liet Hitler op 30 juni 1934 ('de nacht van de lange messen') door de SS een ware slachting aanrichten onder SA-leiders. Ook Rohm werd gedood. Hitler schakelde hiermee de SA, die een verdere revolutie wilde en zichzelf als de toekomstige gewapende macht van het nieuwe nazi-rijk zag, als mogelijke hem bedreigende machtsfactor uit. Bovendien wist hij zo de steun van het leger te verwerven.

Schemeroorlog

Aanduiding voor de periode van 3 september 1939 tot 8 april 1940, waarin Engeland en Frankrijk weliswaar in staat van oorlog met Duitsland verkeerden, maar krijgshandelingen in het Westen uitbleven.

SD

Afkorting van Sicherheitsdienst, geheime inlichtingendienst van de SS.

Seyss-Inquart, Arthur

(1892-1946), Duits-Oostenrijks nazi-politicus. Werd geboren in Moravië, studeerde rechten en liep in W.O.I een verwonding op, waardoor hij mank bleef. Na de oorlog werd hij advocaat te Wenen en als aanhanger van de Groot-Duitse gedachte, lid van o.a. de Deutsche Volksbund. In juni 1937 benoemde Schussnig hem tot staatsraad ten einde hem als verbindingsman tussen regering en Oostenrijkse nazi's te laten fungeren. In februari 1938 werd hij bondsminister van binnenlandse zaken en openbare veiligheid en na een Duits ultimatum, waarin Schussniggs aftreden werd geëist, op 11 maart 1938 bondskanselier. Nadat op zijn verzoek Duitse troepen het land binnenrukten (Anschluss, 12 maart), werd hij op 14 maart rijksstadhouder van Oostenrijk en kreeg tevens de rang van SS-Obergruppenfuhrer. Na nog rijksminister zonder portefeuille te zijn geworden, werd hij in oktober 1939 waarnemend gouverneur-generaal van Polen onder Frank en tenslotte van mei 1940 tot mei 1945 rijkscommissaris voor het bezette Nederlands gebied, waar hij de hoogste burgerlijke autoriteit was. Aanvankelijk toonde hij zich tegemoetkomend, maar later ging hij het opkomende verzet krachtig onderdrukken. Tevens werkte hij mee aan de deportatie van joden en uitvoering van de 'Arbeitseinsatz'. In de laatste oorlogsmaanden trachtte hij via indirecte onderhandelingen met de geallieerden tot een zekere neutralisering van West-Nederland te komen, hetgeen leidde tot voedseltransporten voor de bevolking, terwijl hij bovendien bepaalde, door het Duitse opperbevel bevolen vernielingen in het land wist te voorkomen. In het proces te Neurenberg werd hij wegens oorlogsmisdaden tegen de vrede en tegen de menselijkheid ter dood veroordeeld en op 16 oktober 1946 opgehangen.

Sovjet

zie 'Raden'.

Spoorwegstaking

Nadat de Nederlandse regering in Londen daartoe op 17 september 1944 had opgeroepen, legde het spoorwegpersoneel in de meeste plaatsen het werk neer. Doel van de staking was ontwrichting van het treinverkeer ter ondersteuning van de geallieerde luchtlandingen bij Arnhem en in Noord-Brabant. Oorspronkelijk bedoeld voor 1 maand, duurde de staking tot de bevrijding. Voor het levensonderhoud en de veiligheid van de stakers zorgde de illegaliteit.

SS

Afkorting van 'Schutzstaffel' (beschermingseenheid), oorspronkelijk een paramilitaire organisatie in Duitsland, voor en tijdens W.O.II . Uit leden van de SA werd in 1924 een zwart geuniformeerde, op militaire leest geschoeide organisatie gevormd, die tot taak had een soort lijfwacht te vormen voor Hitler en andere hoge functionarissen van de NSDAP. Deze SS wilde een 'rassisch' zuiver Germaans keurkorps zijn (wie wilde toetreden moest door het overleggen van een stamboom zijn raszuiverheid bewijzen), dat de nazi-ideologie hooghield en daaruit, ook in het persoonlijke leven, de uiterste concequenties trok. In 1929 werd Heinrich Himmler 'Reichsfuhrer' van de SS. Bij de 'Machtubernahme' in 1933 telde de SS 50.000 leden, daarna nam zij snel toe in omvang en betekenis. Er ontstond een machtsstrijd tussen de SA en de SS (men hoefde geen lid van de NSDAP te zijn om tot de SS te worden toegelaten), die bij de zgn. Rohm-putsch in het voordeel van de SS werd beslist. Uit deze 'Allgemeine SS' werden reeds kort na de machtsovername vrijwilligers die beroeps-SS'er wilden worden, samengebracht in geheel gemilitariseerde 'Sonderkommandos'. Uit deze 'Sonderkommandos' ontstonden enerzijds de 'Totenkopfverbande', anderzijds de 'Verfugungstruppe'. De 'Totenkopfverbande' werden belast met de bewaking van de concentratiekampen. De 'Verfugungstruppe' vormde een van de 'Wehrmacht' onafhankelijke strijdmacht, die rechtstreeks onder bevel van Hitler stond en zich zelfs tegen de Wehrmacht zou dienen te keren wanneer die het ooit zou wagen Hitler ten val te brengen. Uit 'Verfugungstruppe' en 'Totenkopfverbande' werd in het voorjaar van 1940 de 'Waffen-SS' gevormd.

Stalin, Josef W.

(1879-1953), eigenlijke naam Josef W.Djoegasjwili, Sowjetrussisch staatsman. Hij studeerde voor priester op een seminarie in Tiflis, waarvan hij wegens zijn opstandig gedrag in 1899 werd verwijderd. In 1903 sloot hij zich aan bij de radicale bolsjewistische groep van Lenin. In de periode tot 1917 werd hij meermalen gearresteerd en verbannen, maar telkens wist hij te ontsnappen. In 1912 werd hij opgenomen in het Centrale Comite van de partij. Na de Oktoberrevolutie van 1917 was hij tot 1923 volkscommissaris (minister) voor de nationaliteiten. In 1922 benoemd tot secretaris-generaal van de partij, wist hij zich na de dood van Lenin, in januari 1924, op doeltreffende wijze op te werken tot de machtigste man in de Sowjetunie. In 1930 begon hij met ijzeren hand de collectivisatie van de landbouw door te voeren en van 1934 tot 1938 zorgde een 'grote zuivering' voor de uitschakeling van de laatste mogelijke rivalen binnen de partij en het leger. Door in augustus 1939 een niet-aanvalsverdrag met Duitsland te sluiten hoopte hij buiten de oorlog te blijven. De Duitse inval van 22 juni 1941 verraste hem dan ook pijnlijk. Maar hij herstelde zich snel en slaagde erin zich door een enorme inzet waar te maken als de grote leider. In juni 1941 trok hij het opperbevel tot zich, in 1943 werd hij maarschalk en in 1945 generalissimus. In het topoverleg van de Grote Drie op de conferenties van Teheran, Jalta en Potsdam wist hij door een doelbewuste onderhandelingsstrategie de macht en de invloedssfeer van de Sowjetunie te vergroten en op het eind van de oorlog genoot hij als staatsman een enorm prestige in binnen- en buitenland en werd de Sowjetunie als de tweede wereldmogendheid beschouwd. De verwachting dat hij na de overwinning op Hitler een soepeler koers zou gaan varen, bleek ijdel. De onder Russische invloed gekomen Middeneuropese landen werden het een na het ander 'gestaliniseerd'.

Stalingrad

Industriestad aan de Wolga (thans Wolgograd). Tijdens het grote zomeroffensief van de Duitsers in 1942 bereikte het 6e leger onder Von Paulus eind augustus deze stad met de opdracht via Stalingrad langs de Wolga door te stoten naar de belangrijke oliebronnen in de Kaukasus. In de stad stuitten zij op verwoede Russische tegenstand en de verovering vorderde maar zeer langzaam. Wat begonnen was als een eenvoudige bezetting van een stad als flankdekking voor de troepen die naar de Kaukasus in het zuiden oprukten, groeide weldra uit tot een soort tweede Verdun. Stalin wenste een stad die zijn naam droeg, niet op te geven na al de nederlagen die het Rode Leger al geleden had en Hitler die voor Leningrad en voor Moskou zijn legers tot stilstand had zien komen, weigerde de aanval op de hardnekkig verdedigde stad op te geven.

swastika

Swastika, of 'hakenkruis'. Symbool van het nationaal-socialisme, als zodanig door Hitler in 1933 op nationaal niveau ingevoerd. Het swastika-teken is een oud godsdienstig symbool in India.

Terug naar de Index

- T -

Het verwoesten van de landstreek waar een leger doorheentrekt, zodat de vijand er niets bruikbaars meer vindt. Dit kan geschieden door wegen en bruggen te vernielen, door gewassen op het veld te verbranden, door vergiftigen van waterreservoirs, enz. Door de Russen toegepast vanaf de eerste offensieven van de Duitsers in 1941. De bevoorrading van de Duitse troepen liep daardoor in het honderd.

Totale oorlog

Oorlog waarbij niet alleen de militairen betrokken zijn, maar waarin alle burgers op de een of andere wijze bij de oorlogvoering zijn ingeschakeld. De Eerste, en vooral de Tweede Wereldoorlog, werden gekenmerkt door hun totale karakter.

totalitaire staat

Politiek stelsel waarin de staat in beginsel het gehele leven van zijn individuele onderdanen in elk opzicht beheerst en waarin in tegenstelling tot andere vormen van dictatuur passieve onderwerping niet wordt geduld.

Truman, Harry

(1884-1972), Amerikaans staatsman, was in 1944 vice-president en werd, toen Roosevelt op 12 april 1945 stierf, president van de VS en was als zodanig ook opperbevelhebber van de Amerikaanse strijdkrachten. De belangrijkste beslissing die hij in deze functie nam, was het gebruik van de atoombom tegen Japan. Tot aan het eind van de oorlog werd Truman grotendeels in beslag genomen door de conferentie van Potsdam (17 juli tot 2 augustus 1945). Reeds toen bleek zijn wantrouwen tegen de Sowjetunie, dat zijn buitenlandse politiek gedurende de hele periode van zijn presidentschap (tot 1953) beinvloedde.

Tweede front

In de contacten tussen de Sowjetunie en de westelijke geallieerden gebruikte benaming voor het door de Sowjets hevig gewenste offensief in West-Europa, dat tenslotte met de landing in Normandië werd begonnen. De Sowjetunie beschouwde het front in eigen land als het eerste en hoopte dat de druk daarop zou worden verminderd door de opening van een tweede front. Vanaf 1942 drong de Sowjetunie dan ook hevig op de vorming van zo'n front aan. Dat deze wens pas in juni 1944 werd vervuld, was te wijten aan de enorme logistieke problemen die de landing op het Europese vasteland opriep.

tweefrontenoorlog

Oorlog die op twee fronten gevoerd wordt. Duitsland vocht zowel in de 1e WO als de 2e WO zowel tegen Engeland en Frankrijk in het westen als tegen Rusland in het oosten. Hierdoor moest het Duitse leger de krachten splitsen.

Terug naar de Index

- U -

Duitse term, afkomstig uit de rassenleer van de nationaal-socialisten, waarmee een persoon van 'hoger' ras of volk werd aangeduid, het Arische ras.

Untermensch

Duitse term, afkomstig uit de rassenleer van de nationaal-socialististen, waarmee een persoon van 'minderwaardig' ras of volk werd aangeduid.

Terug naar de Index

- V -

Actie die de SD op 9 november 1939 bij Venlo uitvoerde. Twee in Nederland werkzame agenten van de Britse geheime dienst zouden samen met luitenant Dirk Klop van de Nederlandse inlichtingendienst vertegenwoordigers van Duits militair verzet tegen Hitler ontmoeten. Deze verzetslieden waren echter provocateurs van de SD. De agenten en Klop werden naar Duitsland ontvoerd; in het gevecht werd Klop dodelijk gewond. Toch werd van Duitse zijde beweerd dat Klop voor zijn dood had toegegeven dat de Engelse en de Nederlandse generale staf een komplot hadden gesmeed om de Duitse regering omver te werpen.

Verzet in Nederland

De nadruk van het verzet lag op hulp aan hen die door de Duitsers werden vervolgd, terwijl een bloeiende illegale pers het door de gelijkgeschakelde media geboden beeld doorbrak. Tot openlijk verzet kwam het vooral na de eerste bezettingsjaren. Ofschoon de kerken verscheidene malen stelling namen tegen Duitse maatregelen, speelden zij in het verzet zelf een bescheiden rol. Wel telde de illegaliteit verhoudingsgewijs veel gereformeerden, alsook communisten. In de periode tot september 1944, tot de merkbare nadering van de geallieerden, namen ca. 10.000 meest jonge mannen en vrouwen actief deel aan het verzet. Vanaf september 1944, toen de bevrijding van Nederland in zicht kwam en velen rechtstreeks in hun persoonlijk leven door de Duitse maatregelen werden aangetast, nam het ledental van de verzetsgroepen sterk toe.

Vesting Holland

Een gebied in het westen van Nederland, in het westen grenzend aan de Noordzee, in het oosten aan de Nieuwe Hollandse Waterlinie en in het zuiden aan het Haringvliet, het Hollands Diep en de Biesbosch. In dit door verdedigingslinies en -stellingen omgeven gebied hoopte het Nederlandse leger in mei 1940 lang genoeg stand te kunnen houden tot hulptroepen uit Frankrijk en Engeland waren gearriveerd. De Duitsers penetreerden de Vesting Holland echter al de eerste oorlogsdag met parachutisten. Doordat zij de bruggen bij Moerdijk en Zwijndrecht onbeschadigd in handen kregen, konden ook gemotoriseerde troepen weldra de vesting binnendringen.

Vichy-Frankrijk

Het gedeelte van Frankrijk dat krachtens de wapenstilstandsovereenkomst van 20 juni 1940 niet door de Duitsers was bezet; de Franse regering van dit gedeelte, onder maarschalk Petain, zetelde in Vichy.

Vijfde colonne

Aanhangers die men heeft in de gelederen van de vijand.

Volkssturm

Een soort Duitse burgerwacht. Op 25 sept.1944 kondigde Hitler bij decreet de oprichting van de Volkssturm af, waarin alle weerbare mannen van 16 tot 60 jaar dienst moesten nemen. De Volkssturm werd ingezet bij de verdediging van de eigen woonplaats.

Terug naar de Index

- W -

Weer- of Weerbaarheidsafdeling van de NSB. De WA, in november 1932 opgericht naar voorbeeld van de SA van de NSDAP, werd ingevolge een regeringsverbod van alle particuliere 'weerkorpsen' op 31 december 1935 opgeheven, maar kort na de Duitse inval in Nederland opnieuw opgericht. Hun grootscheepse provocaties in de Amsterdamse Jodenbuurt leidden indirect tot de Februari-staking van 1941. Tot in de zomer van dat jaar waren bovendien veel leden van de WA bij de Waffen-SS en de NSKK in dienst getreden, maar na de oprichting van het Vrijwilligerslegioen Nederland in juli 1941 meldden vele WA'ers zich voor dit legioen aan. Sinds het najaar van 1943 traden ook vele WA-leden toe tot de Landstorm, een speciaal SS-regiment, dat een geallieerde inval in Nederland moest helpen keren, en tot de zeer gehate Landwacht, een soort hulppolitie die in Nederland het verzet moest bestrijden, economische delicten moest opsporen enz. Ook op de Landwacht kreeg de SS echter steeds meer greep, vooral na Dolle Dinsdag.

Waffen-SS

Zelfstandige militaire organisatie. De leden van de Waffen-SS wisten zich in 'de strijd tegen het bolsjewisme' verbonden en zij beschouwden zich als een elitekorps. Hun buitengewone inzet aan het front maakte dat de legerleiding hen bij voorkeur op zwakke en bedreigde punten inzette. Hun optreden was berucht en bij de Neurenbergse processen werd de Waffen-SS tot misdadige organisatie verklaard.

Wannsee-conferentie

Conferentie gehouden op 20 januari 1942 in Wannsee, bij Berlijn. De conferentie ging over de organisatorische problemen van de massale jodenvernietiging. De aanwezigen kregen medegedeeld dat in het kader van de 'Endlosung der Judenfrage' was besloten tot 'evacuatie' van 11 miljoen Europese joden naar het Oosten. Met 'evacuatie' werden deportatie en systematische vernietiging bedoeld.

Wehrmacht

De gehele Duitse strijdmacht, met inbegrip van de zeestrijdkrachten (Kriegsmarine) en luchtmacht (Luftwaffe).

Westerbork

Concentratiekamp in Nederland, bedoeld als verzamelpunt en transport voor Nederlandse joden en tegenstanders van de nazi's naar Duitse concentratiekampen.

Westwall

Door de geallieerden 'Siegfriedlinie' genoemd, verdedigingslinie langs de westgrens van Duitsland, die zich in 1940 uitstrekte van de Zwitserse grens tot Emmerik bij Kleef.

Winkelman, Henri G.

(1876-1952), Nederlandse generaal. Op 6 februari 1940 werd hij benoemd tot opperbevelhebber van land- en zeemacht. Na de korte strijd der Nederlandse strijdkrachten tegen de Duitse invaller (10-15 mei 1940) en het bombardement van Rotterdam tekende hij op 15 mei te Rijsoord de Duitse capitulatievoorwaarden teneinde verder zijns inziens zinloos bloedvergieten te voorkomen. Van juli 1940 tot mei 1945 verbleef hij in Duitse krijgsgevangenschap. Op 1 oktober 1945 werd hem eervol ontslag uit de dienst verleend.

Terug naar de Index

- X -

- Y -

- Z -