Commedia dell’Arte is de gebruikelijke naam voor het Italiaanse geïmproviseerde typentoneel van de 16^e en 17^e eeuw. 
Over de herkomst is weinig zeker. Al ligt voor de hand dat het aansloot bij bepaalde traditionele elementen. Tegenover de ‘geleerde’ komedie (commedia-erudita) die aan de hoven en academies door gelegenheids- (amateur) spelers werd opgevoerd, staat de commedia dell’arte. 

De commedia dell’arte belichaamde de volkshumor, in scène gezet. Deze kwam uit het lagere volk en werd vanaf 1545 uitsluitend door beroepsacteurs gespeeld. De hoofdinhoud van het stuk was vastgelegd in een scenario waarop de spelers verder improviseerden. Er werden zoveel mogelijk toespelingen gedaan op actuele gebeurtenissen en personen ingelast. Tussen de scènes in werden visuele grappen gemaakt in de vorm van  zorgvul- dig voorbereide tirades en acrobatische capriolen. Aangevuld met muziek, dans en pantomime. De  improvi- satie bracht met zich mee dat de acteurs goed op de hoogte moesten zijn van elkaars reactie. Rollen van eenzelfde karakter werden steeds aan eenzelfde acteur toevertrouwd. 

Elke provincie leverde een masker of vaststaand type. Zo zorgde het ‘geleerde’ Bologna (een universiteitsstad) voor de figuur van de pedante ‘Dottore’. De handelsstad Venetië voor het type van de koopman ‘Pantalone’. Het aan de Spanjaarden onderworpen Napels (de stad van de lastdragers) voor de lepe dienaren ‘Arlecchino en Brighella’. De rol van Colombina werd door een vrouw vervuld. 

Het commedia dell’arte als toneelvorm heeft bestaan van 1567 tot ongeveer 1700. Het vroegst bekende toneelgezelschap trad op in 1567 in Mantua, later in de 17^e eeuw werd het geheel nog spectaculairder door het inlassen van elementen uit fabels en mythologie en het gebruik van mechanische trucs (kunst en vliegwerk). De spelers trokken door heel Europa en na 1660 speel- den de Italianen definitief, afwisselend met Molière in het Petit-Bourbon theater in Versailles, eerst in hun eigen taal, daarna in het Frans. 
Ook in andere theaters traden zij op en hun invloed op het Franse toneel zal je duidelijk zijn.

De personages waren stereotypen wat tot uitdrukking kwam in hun kledij en de maskers en vooral in de stijl van spelen., zowel in bewegingen als in stemgebruik.

Enkele van de meest populaire typen staan afgebeeld. 
Vlnr: Pantalone, Arlecchino, Colombine en Brighella.

De maskers op dit schilderij staan bekend als de 'halve maskers'. Ze werden gedragen tijdens de commedia dell'arte, een Italiaans type toneelspel dat populair was van de 16de tot de 18de eeuw. De maskers werden ontworpen om vaste, gestileerde toneeltypen nog te versterken.

 

Dottore            Afkomstig uit de universiteitsstad Bologna. 
                          Is een parodie op de universele geleerde.

Pantalone       De meest voorkomende toneelfiguur, een oude heer uit de koopmansstad
                         Venetië, zich deftig en deugdzaam voordoend maar ondertussen   
                          voortdurend uit op amoureus of geldelijk gewin, daarbij is hij steeds de
                          dupe van listige streken van zijn mooie dochter en zijn bediende die de
                          uitvoering van zijn plannen dwarsbomen.

Brighella          Van de twee knechtenrollen was Brighella meestal de sluwe intrigant, die 
                           zich weliswaar ontwikkelde tot een soort lakei, maar verslaafd bleef aan
                           leugens en intriges.

Arlecchino        In tegenstelling tot de andere knecht is hij nogal naïef en onnozel, hoewel
                           hij vol woordspelingen en speeltrucs zit. Hij moet kunnen dansen, buitelen
                           en springen. In Frankrijk noemde men hem ‘Arlequin’ (Harlekijn, NL)

Colombina        Was de enige geregeld optredende komische vrouwenrol. Zij is het
                            dienstmeisje die haar meesteres helpt in haar liefdesperikelen. Ze is
                            geraffineerd, slim en vrijpostig. Ze heeft goede manieren en kan met haar
                            meesteres gemakkelijk van rol wisselen.

Naast deze namen kwamen de verschillende personages ook onder andere namen voor, voorgaande namen waren echter de meest gebruikelijke.