Renaissance - instrumentaal

In de Renaissance is de vocale muziek, die veel a-capella wordt uitgevoerd, van groot belang. Toch is er vaak sprake van een geïntegreerd gebruik van instrumenten en zangstemmen: stemmen en instrumenten zijn uitwisselbaar, waardoor vierstemmige muziek door bijvoorbeeld twee vocale en twee instrumentale stemmen kan worden uitgevoerd. Ook kunnen instrumenten de partij van zangstemmen meespelen.

Hieronder een voorbeeld van een instrumentale en vocale versie van hetzelfde lied.

vocaal
instrumentaal

Hier wordt een stuk muziek
uitgevoerd door stem, fluit en luit.
(bij de opname is nog een viola da Gamba te horen, dit is een viool die tussen de benen werd gehouden)

In de dansmuziek is sprake van geïmproviseerde instrumentale melodieën op basso ostinato structuren (dansbassen): het begin van de ontwikkeling van ‘echte’ instrumentale muziek.

basse danse

Vóór 1500 werden instrumenten voornamelijk gebruikt om vocale partijen te begeleiden, te vervangen of te verdubbelen. In de 16e eeuw kregen componisten meer oor voor de klankmogelijkheden van de instrumenten én werden zij er zich ook bewust van dat instrumenten "dingen" kunnen spelen die met de zangstem niet mogelijk zijn: melodieën met zeer grote toonomvang, zeer lange tonen, zeer snelle herhalingen, grote intervalsprongen. Mede hierdoor won de zelfstandige instrumentale muziek snel aan betekenis.

Een ander teken van verhoogde belangstelling voor instrumenten bleek ook uit de uitgave in 1511 van het eerste beschrijvende boek over instrumenten, met belangrijk bijkomend aspect dat deze boeken meteen in de landstaal en niet in het Latijn verschenen; ze waren bedoeld voor muzikanten, niet voor theoretici.

Belangrijke instrumenten zijn:

de luit (voorloper van de gitaar)
gamba (een kleine uitvoering van de cello), kromhoorn (een dubbelrietinstrument met speciaal mondstuk als bij de blokfluit)
blokfuit
clavecimbel.

Op de afbeelding hiernaast :
De Heilige Roomse keizer Maximiliaan I omringd door zijn muzikanten.
Te zien zijn o.a. een pijporgel, een spinet, een harp, trommels, een luit een schuiftrombone, een fluit, een kromhoorn een viola en een monochord.

Indeling van de instrumenten

In de middeleeuwen waren instrumenten ingedeeld naar hun geluidsterkte. Er waren twee groepen: 'haut' = hard en 'bas' = zacht. Tijdens de renaissance veranderde dit.

De 16e-eeuwse componisten van instrumentale muziek hadden een duidelijk klankideaal: de klankkleuren moesten van laag tot hoog gelijkmatig samenvloeien. Hiervoor was het noodzakelijk dat instrumenten in families gebouwd werden.
Een uitgebreide beschrijving hiervan is te vinden in het uit 1618 stammende Syntagma Musicum van Michael Praetorius. Uit deze beschrijving leren we dat in de renaissance, instrumenten in groepen of families werden gebouwd. Elke familie was verder onderverdeeld van laag tot hoog.

Genres in de instrumentale muziek

In de Renaissance gebruikten componisten aanvankelijk vocale vormen en genres als modellen voor hun instrumentale composities. De canzona is b.v. een levendige instrumentale versie van het chanson. De ricercare is eigenlijk een instrumentaal motet.

De variatievorm werd zeer populair. Een bekende melodie wordt hier als uitgangspunt genomen. In dit genre neemt het aantal noten bij elke volgende variatie toe. Vooral in Engeland (William Byrd, Orlando Gibbons) kwam de variatievorm tot grote bloei, maar ook Jan Pietersz Sweelinck (1562-1621) schreef prachtige variatiereeksen.

gaillarde - William Byrd (luitvariaties) (je hoort eerst de melodie daarna de eerste variatie)
orgelvariaties - Jan Pietersz Sweelinck (probeer de melodie maar eens te volgen hij verandert van register terwijl de variatiereeksen doorgaan)

Gewild waren tevens de gepaarde dansen met hun opeenvolging van een langzame (pavane) en een snelle dans (galliarde)

Kijk ook eens bij instrumentale hofmuziek (dit geeft alvast een kijkje hoe de instrumentale muziek zich verder ontwikkeld in de Barok)