Algemeen

De alledaagse werkelijkheid van de negentiende eeuw wordt sterk bepaald door de industriële revolutie met als gevolg ingrijpende maatschappelijke veranderingen met name op sociaal-economisch gebied en een toenemende vervreemding van de natuur.

Als reactie probeert de mens te ontsnappen aan die alledaagse werkelijkheid en zoekt men zijn toevlucht in de wereld van dromen, religie, fantasie, sprookjes, mythologie, occultisme, het buitenaardse, de idealisering van de natuur.  Dit is met name in de litteratuur en de beeldende kunst te merken, maar ook in de muziek vinden we het een en ander terug in pogingen buitenmuzikale onderwerpen door muzikale middelen uit te beelden: programmamuziek. 

Ook is zelfexpressie, het tot uitdrukking brengen van eigen stemmingen en emoties,  een kenmerk van negentiende eeuwse kunst en muziek.

De negentiende eeuw is een periode van internationale ontwikkelingen (handel, industrie, kolonialisme), maar er tegenover staat een sterker wordend nationaal bewustzijn van allerlei volkeren. Naast de politieke gevolgen leidt dat bewustzijn ook tot aandacht voor de 'eigen' (folkloristische) muziek en de verwerking ervan in composities: Nationale scholen

De economische en politieke ontwikkelingen na de Franse Revolutie (1789) brengen steeds meer macht bij de gegoede burgerij. Met als gevolg,dat de salon van de rijke burger een trefpunt wordt voor professionele muziekbeoefening naast concertzalen, operatheaters en kerken.

Wat de amateuristische muziekbeoefening betreft is er sprake van een uitgebreid netwerk voor huismuziek (vocaal en instrumentaal).

Deze eeuw wordt in de kunst- en cultuurgeschiedenis de periode van de Romantiek genoemd. In het eerste deel van de negentiende eeuw wordt de muziek vooral beïnvloed door de Duitse Romantiek in de literatuur. Wenen is (nog steeds) het culturele centrum.

Na de juni-revolutie van 1830 wordt de Romantiek steeds meer een Europese beweging met Parijs als centrum.  Na de 1848-revolutie is er sprake van een verder toenemende internationalisering van het muziekleven.

Aan het einde van de eeuw, men spreekt wel van “late Romantiek”, zien we dat de muzikale taal van de Romantiek tot het uiterste wordt doorgevoerd, maar ook dat wordt teruggegrepen op vormen uit vorige periodes.