Nieuwste Computertoepassingen in de Neerlandistiek

Bijeenkomst van de Landelijke Vereniging van Neerlandici in Leiden, 13 december 2003

Een korte impressie, door Willy Weijdema

In 1989 organiseerde de LVVN in samenwerking met IBM een congres over computer toepassingen in de neerlandistiek. Dat werd goed bezocht en terecht, er was heel wat te melden omdat de alfa-informatica op dat moment bezig was aan een opmars binnen de letteren. Veertien jaar later speelt er opnieuw een en ander binnen de sector, die tegenwoordig wordt aangeduid met het begrip ‘ICT’. Hoog tijd dus voor een bijgewerkte stand van zaken. In een middag voerden vier sprekers ons langs de waarde van de huidige digitaal beschikbare naslagwerken, de taal- en spraaktechnologie van vandaag, de digitalisering bij tekstedities en de meest recente webtoepassingen voor een aantrekkelijker presentatie van literatuurgeschiedenissen.

De bijeenkomst was nu niet zo goed bezocht. Veel mensen lieten het afweten vanwege het wel heel slechte weer, op deze donkere zaterdagmiddag. Ik heb drie lezingen bijgewoond.

Rik Schutz, van Van Dale Lexicografie schetste hoe 'Van Dale' zich de laatste decennia heeft ontwikkeld - van een boek naar een compleet fonds, van boeken naar digitaal toegankelijke naslagwerken, en ook in welke richting het concern voorziet dat die ontwikkeling verder gaat - van naslagwerken naar hulpmiddelen die ondersteuning bieden bij allerlei vormen van bezig zijn met taal. Het woordenboek Van Dale verscheen al in 1988 (!) op een CD. De eerste spellingcorrector van Van Dale verscheen in 2000. De spreker liet nog eens duidelijk zien hoe je met één CD in feite meerdere woordenboeken hebt. zoals een rijmwoordenboek, een retrogradewoordenboek, een uitdrukkingenwoordenboek en ook een 'omgekeerd' woordenboek. Met dat laatste wordt bedoeld, dat je naar een woord zoekt voor een bepaald begrip. Voorbeeld: hoe heet een deskundige op het terrein van het Portugees? Niet germanist, romanist maar ... En ja hoor: via de verschillende zoekingangen op de huidige CD van Van Dale kom je op lusitanist. De informatie zal in de toekomst steeds meer geïntegreerd worden in applicaties, zoals in een handcomputertje, een leespen en in je mobiele telefoon. Meer informatie: www.vandale.nl en www.taalweb.nl

Peter-Arno Coppen, van de K.U. Nijmegen hield een lezing over TST: Taal- en SpraakTechnologie: Nut en noodzaak van enen en nullen. Het Nederlands is een van de best beschreven talen ter wereld op taal- en spraaktechnologisch gebied. Maar wat schiet de neerlandistiek daar eigenlijk mee op? In een helder betoog werd dat duidelijk gemaakt. De nieuwste ontwikkeling in spraaktechnologie speelt zich op dit moment af in de spraakherkenning. Men kan nu uitspraak evalueren, met name wat betreft intonatie, en dat is een belangrijk hulpmiddel bij het talenonderwijs. Taaltechnologie: het verzamelen ('data mining'), terugvinden ('information retrieval'), opsporen ('information extraction'), en filteren van informatie ('document routing'), wordt gebruikt bij taaladvies en bij taalbegrip. Taaladvies vindt men terug in spelling-, grammatica- en stijlcontrole, en daar is nog heel wat ruimte voor verbetering. Ook zijn er de taaladviesbanken. De ANS: de Algemene Nederlandse Spraakkunst is nu on-line te raadplegen; de E-ANS is een project van de K.U.Nijmegen en de Taalunie: zie www.kun.nl/e-ans/

Taalbegrip vind je in programma's voor automatisch samenvatten, dialoogafhandeling en automatisch vertalen.  De spreker merkte op, dat taalkundigen al in de jaren tachtig bewezen hebben dat dat allemaal niet kan met een natuurlijke taal. Toch wordt automatisch vertalen steeds meer gebruikt: in beperkte, goed omschreven domeinen is het heel goed toepasbaar. Veel toepassingen zijn gebaseerd op statistiek en een score van 100% correct is vaak niet noodzakelijk. Meer informatie: http://taalunieversum.org/taal/advies/ ,   http://www.onzetaal.nl/advies/index.html en http://www.taaldatabanken.com/

Cees Klapwijk, projectleider van de Digitale Bibliotheek voor de Nederlandse Letteren, presenteerde de website van de dbnl: www.dbnl.nl Deze website omvat de Nederlandse literatuur en de Nederlandse taal. Er is nu ook een digitale atlas en meest recent is, dat de complete Stoett: Nederlandsche spreekwoorden, spreekwijzen, uitdrukkingen en gezegden er nu op staat.

Vanwege het late tijdstip kon ik de laatste lezing niet meer bijwonen. Willem Kuiper, universitair docent Historische Nederlandse Letterkunde aan de Universiteit van Amsterdam besprak de meerwaarde van digitalisering bij het editeren van Middelnederlandse teksten. Voor een recent overzicht van zijn computertechnologische bemoeienissen met de mediëvistiek zie http://cf.hum.uva.nl/nhl/Pagina%20Kuiper.htm 

De Landelijke Vereniging van Neerlandici organiseert regelmatig symposia en conferenties. Voor meer informatie: zie http://www.lvvn.nl/